ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

قال الحسین بن علی(ع):

الناس عبید الدنیا، و الدین لعق السنتهم ، یحوطونه ما درت معائشهم ، فاذا محصورا بالبلاء قل الدیانون .

حسین فرزند علی (ع) می فرماید:

این مردم (مردم کوفه ) برده و اسیر دنیا هستند و دین لقلقه زبانشان ، پیروى نمودن آنان از دین تا آنجاست که زندگیشان در رفاه باشد و آنگاه که در بوته امتحان قرار بگیرند، دینداران ، کم خواهند بود.

این فراز، آخرین جمله در خطبه حسین بن على بن على علیه السلام است که پس از ورود به کربلا در میان اهل بیت و یاران خویش ایراد فرمود.

توضیح اینکه : منظور از (الناس ) با قرینه صدر و ذیل خطبه و شرایط موجود، مردم کوفه مى باشد و (الف و لام ) نه براى (جنس ) بلکه براى (عهد خارجى ) است .

انحرافات دینی و کربلا

 اصطلاحات رایج سیاسی در زمان خلفا

طلب بخشش شمر از خدا

آثار سیاسی رخداد کربلا  در شیعه

جامعه اسلامی در ایام رخداد کربلا، نسبت به آخرین سال حیات پیامبر(ص) تغییرات فراوانی یافته بود. درست است که سیر پیدایش انحراف تدریجی بود، اما پایه های آن در دید بسیاری از محققان از همان سال های اولیه بعد از رحلت پیامبر(ص) به وجود آمده بود. انحرافات مزبور در زمینه هایی بود که اهل سیاست می توانستند به راحتی از آنها بهره گیری کرده و در تحمیق مردم و نیز توجیه استبداد و زورگویی خود از آنها استفاده کنند. بنی امیه در پیدایش و گسترش این انحرافات، نقشی عظیم داشتند. به ویژه نحوه روی کار آمدن یزید نشان داد که بنی امیه هیچ اصالتی برای اسلام قائل نبوده و اعتقاد بدان تنها پوششی برای توجیه و پذیرش حاکمیت آنها، توسط مردم بود.

امام حسین(ع) علاوه بر این که بنی امیه را متهم به ظلم و عداوت می کرد،(1) آنها را کسانی می دانست که « طاعت شیطان را پذیرفته، طاعت خداوند را ترک گفته، فساد را ظاهر ساخته، حدود الهی را تعطیل و به بیت المال تجاوز کرده اند».(2) ، در عبارات دیگر نیز امام فرمود: « الا ترون أن لا یعمل به و أن الباطل لایتناهی عنه »(3) همچنین امام فرموده بود:« فإن السنة قد أمیتت و إن البدعة قد أحییت»، (4) آنها علاوه بر ایجاد فساد و تعطیل حدود، بسیاری از مفاهیم دینی را تحریف کرده و یا در مجاری غیر مشروع از آنها بهره گیری می کردند. در اینجا نمونه هایی از این مفاهیم را که در جریان کربلا و ایجاد آن مؤثر بوده است، همراه با شواهد تاریخی، بیان می کنیم.

 

اصطلاحات رایج سیاسی در زمان خلفا

سه مفهوم «اطاعت از ائمه، لزوم جماعت، حرمت نقض بیعت» از رایج ترین اصطلاحات سیاسی بود که خلفا به کار می بردند. شاید بتوان گفت سه مفهوم مزبور، پایه خلافت و نیز دوام آن را تضمین می کرد. این سه واژه ، اصول درستی بود که به هر روی در شمار مفاهیم دینی - سیاسی ، اسلامی بود؛ چنان که از نظرعقل نیز رعایت آنها برای دوام جامعه و حفظ اجتماع لازم می نمود. اطاعت از امام به معنای پیروی از نظام حاکم است. سوال مهم این است که تا کجا باید از حاکم پیروی کرد. آیا تنها اطاعت از امام عادل لازم است، یا آن که از سلطان جائر نیز باید اطاعت کرد.

حفظ جماعت یعنی عدم اغتشاش و شورش، دست نزدن به اقداماتی که وحدت را از بین ببرد و زمینه ایجاد تزلزل را در جامعه اسلامی فراهم کند. سوال مهم این است که در مقابل سلطنت استبدادی و حاکم فاسق، در هر شرایطی باید سکوت کرد و آیا هر صدای مخالفی را به اعتبار این که مخلّ "جماعت" و سبب " تفرقه" است می توان محکوم کرد؟

حرمت نقض بیعت به عنوان رعایت عهد، در اسلام تمجید شده است. نقض عهد و بیعت بسیار مورد مذمّت قرار گرفته و واضح است که چه اندازه در مسائل سیاسی نقش مثبت دارد. اما آیا در برابر خلیفه ای مثل یزید اگر بیعت نشد و یا نقض بیعت شد و جماعت به هم خورد، باز باید مسئله را به صورت حرمت نقض عهد مطرح ساخت؟ یا اساساً باید این موارد را استثناء کنیم؟ شایان ذکر است خلفای بنی امیّه و بعدها بنی عبّاس با به کارگیری این مفاهیم در شکل تحریف شده آن، که هیچ قید و شرطی نداشت، مردم را وادار به پذیرش حکومت خود می کردند.

هنگامی که معاویه برای فرزندش یزید بیعت گرفت، به مدینه آمد تا مخالفین را وادار کند با یزید بیعت کنند. عایشه در شمار مخالفین بود. چرا که به هر حال برادرش، محمد فرزند ابوبکر، به دست معاویه به شهادت رسیده بود. زمانی که سخن از بیعت به میان آمد، معاویه به عایشه گفت: من برای یزید از تمامی مسلمین بیعت گرفته ام، آیا تو اجازه می دهی که« أن یخلع الناس عهودهم»؛ مردم را از تعهدی که بسته اند رها کنم؟ عایشه گفت: « إنی لا أری ذلک ولکن علیک بالرفق و التأنی»؛ من چنین چیزی را روا نمی دانم، اما شما نیز با مدارا و ملایمت با مردم برخورد کنید.(5) این نمونه نشان می دهد که چگونه در پرتو آن مفهوم، عایشه راضی گردید.

طلب بخشش شمر از خدا

ابواسحاق می گوید: شمر بن ذی الجوشن ابتدا با ما نماز می خواند، پس از نماز دست های خود را بلند می کرد و می گفت: خدایا تو می دانی که من مردی شریف هستم، مرا مورد بخشش قرار ده. من به او گفتم چگونه خداوند تو را ببخشد، در حالی که در قتل فرزند پیامبر(ع) معاونت کرده ای؟ شمر گفت:« ما چه کردیم؟ امرای ما به ما دستور دادند که چنین کنیم و جایز نبود با آنها مخالفت کنیم. زیرا اگر مخالفت می کردیم، از الاغ های آبکش بدتر بودیم. من به او گفتم این عذر زشتی است. اطاعت تنها در کارهای درست و معروف است.(6) ابن زیاد هم، پس از دستگیری مسلم بن عقیل به او گفت:« یا شاق! خرجت علی إمامک و شققت عصا المسلمین»(7)؛ ای عصیانگر! بر امام خود خروج کرده و اتحاد مسلمین را از بین بردی. البته مسلم که تسلیم چنین انحرافی نبود، به حق پاسخ داد که معاویه خلافت را به اجماع امت به دست نیاورده ، بلکه با حلیه گری بر وصی پیامبر(ص) غلبه یافته و خلافت را غصب کرده است.

نمایندگان عمرو بن سعد بن عاص، حاکم مکه ، در زمان خروج امام حسین(ع) از مکه، گفتند:« ألا تتقی الله تخرج عن الجماعة و تفَرق بین هذه الأمّه»(8) ؛ همین تبلیغات بود که بسیاری از مردم، به خصوص مردم شام ، امام حسین (ع) را خارجی (خروج بر امام) دانسته و تکفیر می کردند. آیا از خدا نمی ترسی که از جماعت مسلمین خارج شده و تفرقه بین امت ایجاد می کنی؟

عمرو بن حجاج، یکی از فرماندهان ابن زیاد، با افتخار می گفت: ما طاعت از امام را کنار نگذاشته و از جماعت کنار گیری نکردیم (9) و به سپاه ابن زیاد نیز نصیحت می کرد:« ألزموا طاعتکم و جماعتکم ولا ترتابوا فی قتل من مرق عن الدین و خاف الإمام»(10) ؛ طاعت و جماعت را حفظ کرده و در کشتن کسی که از دین خارج گشته و با امام  مخالفت ورزیده، تردید نکنید.

شخصیتی چون عبدالله بن عمر، که از فقهای اهل سنت و محدّثین روایات به حساب می آمد، فکر می کرد که اگر مردم بیعت یزید را پذیرفتند، او نیز خواهد پذیرفت و به معاویه نیز قول داد:« فإذا اجتمع النّاس علی ابنک یزید لم أُخالف»(11) ، ابن عمر طبق گفته خود معاویه، شخصی ترسو بود(12) او به امام حسین(ع)  گفت: خروج نکن و صبور باش و داخل در صلحی شو که همه مردم در آن داخل شدند.(13) زمانی که همه مردم با فرزند تو یزید بیعت کردند، من با او مخالفت نخواهم کرد. به امام هم می گفت: جماعت مسلمین را متفرق نکن. (14) افرادی چو عمره ، دختر عبدالرحمان بن عوف، نیز به امام حسین (ع) نوشتند که حرمت " طاعت" را رعایت کرده و جماعت و حفظ آن را بر خود لازم شمرد.(15(

یکی دیگر از انحرافات دینی در جامعه اسلامی "اعتقاد به جبر" بود. این عقیده پیش از رخداد کربلا نیز مورد بهره برداری بوده است. اما در صدر اسلام، معاویه مجدّد آن بوده و طبق گفته ابوهلال عسکری، معاویه بانی آن بوده است. (16)  قاضی عبدالجبار نیز با اشاره به این که معاویه پایه گذار"مجبره" است، جملات جالبی در تأیید این مسأله از قول معاویه آورده است.(17(

معاویه در مورد بیعت یزید می گفت:« إن أمر یزید قضاء من القضاء و لیس للقضاء الخیرة من أمرهم»(18) ؛ مسأله یزید، قضایی از قضاهای الهی است و در این مورد کسی از خود اختیار ندارد.

عبیدالله بن زیاد نیز به امام سجاد (ع) گفت: « أو لم یقتل الله علیاً»؟ آیا خدا علی اکبر را نکشت؟ امام فرمود:« کان لی أخ یقال له علی، أکبر منی قَتله الناس»؛ برادر بزرگتری داشتم که مردم او را کشتند. (19) وقتی عمر بن سعد مورد اعتراض قرار گرفت که چرا به سبب حکومت ری، امام حسین(ع) را کشت؟ گفت: این کار از جانب خدا مقدّر شده بود.(20(

کعب الاحبار نیز تا زنده بود، غیبگویی می کرد که حکومت به بنی هاشم نخواهد رسید. ( گر چه بعدها، هم عباسیان و هم علویان- برای مثال در طبرستان-  به حکومت رسیدند.) همین امر را از قول عبدالله بن عمر نیز نقل کرده اند که گفته بود:« فاذا رأیت الهاشمی قد ملک الزمان فقد هلک الزمان»(21) ؛ هنگامی که دیدی فرد هاشمی به حاکمیت رسید، بدان که روزگار بسر آمده است. نتیجه این انحرافات برای آینده نیز این بود که هیچ گاه حرکت امام حسین(ع) برای اهل سنت، یک قیام علیه فساد قلمداد نشده و تنها آن را یک "شورش" غیر قانونی شناختند.(22(

آثار سیاسی رخداد کربلا  در شیعه

واقعه کربلا از حوادث تعیین کننده در جریان تکوین شیعه در تاریخ است. پیش از این اشاره شده که مبانی تشیّع، به ویژه اساسی ترین اصل آن، یعنی امامت، در خود قرآن و سنت یافت می شود. اما جدایی تاریخی شیعه از دیگر گروه های موجود در جامعه، به تدریج صورت گرفته است. سنت و اندیشه ای که از دوره خلافت امام علی(ع) به یادگار ماند، تا حدود زیادی شیعه را از لحاظ فکری انسجام بخشید. حمایت اموی ها از اسلام ساخته خودشان که سیاستگزاری های معاویه، اجازه نداده بود ماهیت و فاصله آن با اسلام واقعی آشکار شود، در جریان به خلافت رسیدن یزید وضوح بیشتری یافت. در جریان حادثه کربلا جدایی تاریخی شیعه از سایر گروه هایی که تحت تأثیر اسلام مورد حمایت امویان بودند، قطعی شد. از آن پس تشخیص و تشخص شیعه از دیگر گروه ها - گروهی که از سنت و سیره علی و جانشینان او پیروی می کردند - کاملاً ممکن بود.

در میان شیعیان، گروهی از هر حیث تابع ائمه بوده و آنها را وصی پیامبر(ص) و منتخب ایشان می دانستند. از سوی دیگر گروه هایی در عراق و بعضی از مناطق دیگر، تنها برتری علویان را بر امویان در نظر داشته و تشیع آنها در همین حد بود. افرادی که در کربلا در کنار امام حسین(ع) به شهادت رسیدند، از شیعیانی بودند که امامت را تنها حق علی (ع) و فرزندانش می دانستند. خود امام (ع) در موارد متعددی از مردم خواست تا حق را به اهلش بسپارند و او را یاری کنند؛ زیرا امویان غاصب این حق هستند.(23) در موردی فرمود:« أیها الناس أنا ابن بنت رسول الله و نحن أولی بولایة هذه الأمور علیکم من هؤلاء المدعین ما لیس لهم.»(24)  و در جای دیگر فرمود:« و انا أحقُّ من غیری لقرابتی من رسول الله.»(25(

علاوه بر امام، یارانش در فرصت های مختلف این اعتقاد را با نثر و نظم بیان می کردند. مسلم به ابن زیاد گفت: به خدا سوگند، معاویه خلیفه به حق نیست؛ بلکه با حلیه گری بر وصی پیامبر(ص) غلبه کرده و خلافت را غصب کرده است.(26) عبدالرحمان بن عبدالله یزنی، از اصحاب امام حسین در کربلا، می گفت:

أنا ابن عبدالله من آل یزن

 دینی علی دین حسین و حسن(27(

من فرزند عبدالله از آل یزین بوده و دینم همان دین حسین و حسن است . همچنین حجاج بن مسروق خطاب به امام حسین(ع) می گفت:

ثم أباک ذی الندی علیّا

 ذلک الذی نعرفه وصیّا(28)

 هلال بن نافع بجلی در شعری می گفت:

أنا الغلام التمیمی البجلی

  دینی عَلی دین حسین و علی(29)

 من از بنی تمیم و بجلی هستم و دینم همان دین حسین و -  پدرش - علی است.

عثمان بن علی بن ابی طالب نیز در شعری می گفت :

انی انا عثمان ذوالمفاخر

 شیخی علی ذوالفعال الطاهر

 و ابن عم النبی الطاهر

  اخو حسین خیرة الأخائر

 و سید الکبار و الاصاغر

 بعد الرسول و الوصیّ الناصر(30)

من عثمان صاحب مفاخر هستم. آقایم علی ، صاحب کارهای پاک و طاهر است، من پسرعم پیامبر طاهر هستم. برادر حسین که برگزیده ترین برگزیدگان است. سید بزرگ و کوچک بعد از پیامبر و وصی هستم.

نافع بن هلال می گفت: أنا علی، دین علی. شخصی از سپاه دشمن در برابرش گفت: أنا علی دین عثمان.(31) از این اشعار و نیز اشعاری که از عباس بن علی (ع) و دیگران نقل شده، به خوبی می توان اعتقاد شیعی یاران امام را، نه در حد طرفداری سیاسی، بلکه بعد اعتقادی آن را، به خوبی درک کرد.

پی نوشت ها:

1- الفتوح ، ج5 ، ص 137.

 

2- انساب الاشراف ، ج3، ص 171/ الفتوح ، ج 5 ، ص 145/ تاریخ الطبری ، ج4 ، ص 304 .

 

3- تاریخ الطبری، ج 4، ص 305/ ترجمة الامام الحسین(ع)، ابن عساکر، ص 214.

 

4- تاریخ الطبری، ج 4، ص 266.

 

5- الفتوح ، ج4، ص 237/ الامامة و السیاسة، ج 1، ص 183.

 

6- لسان المیزان، ج3، ص 151.( چاپ جدید: ج3، ص 504)

 

7- الفتوح، ج5، ص 98.

 

8- تاریخ الطبری، ج4، ص 289.

 

9- همان، ص 275.

 

10- همان، ص 331.

 

11- ترجمه الامام الحسین(ع)، ص 167.

 

12- ابن اعثم، ج4، ص 260.

 

13- الفتوح، ج5، ج5، ص 39/ ترجمة الامام الحسین(ع)، ص 166.

 

14- الکامل فی التاریخ ، ج4، ص 17.

 

15- ترجمة الامام الحسین(ع)، ص 167.

 

16- الاوائل ، عسکری ، ج2، ص 125.

 

17- فضل الاعتزال و طبقات المعتزله، ص 143.

 

18- الامامة و السیاسة، ج1، صص 183،187.

 

19- ترجمة الامام الحسین(ع) ، 188.

 

20- طبقات الکبری، ج5، ص 148.

 

21- ترجمةالامام الحسین(ع)، ابن عساکر، ص 193.

 

22- تاریخ اسلام ، دانشگاه کمبریج، ج1، ص 81 (متن انگلیسی) / الاختلاف فی اللفظ، صص 49- 47.

 

23- انساب الاشراف، ج 3، ص 170/ الفتوح، ج 5، 135.

 

24- الفتوح، ج 5، ص 137.

 

25- همان، ج 5، صص 144، 145.

 

26- همان، ج 5، ص 98. 

 

27- همان، ج 5، ص 194.

 

28- همان، ج5، ص 199.

 

29- همان، ج 5، ص 201.

 

30- همان، ج 5 ، ص 206.

 

31- تاریخ الطبری، ج4، صص 331، 336.

[ جمعه ۸ آذر ۱۳٩٢ ] [ ۱:۳٠ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed