ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

اضطراب امتحان; علل پیدایش و راه‏هاى درمان آن

مقدمه

وجود اضطراب در حد اعتدال‏آمیز آن، پاسخى سازش یافته تلقى مى‏شود که موضع‏گیرى متفاوت انسان‏ها در برابر حوادث طبیعى و غیر طبیعى را به دنبال دارد; اضطراب است که ما را وامى‏دارد تا براى معاینه کلى به پزشک مراجعه کنیم، کتاب‏هایى را که از کتابخانه به امانت گرفته‏ایم بازگردانیم، اگر وعده ملاقاتى با کسى گذاشته‏ایم، به موقع در سرقرار حاضر شویم، در یک جاده لغزنده با احتیاط رانندگى کنیم و...

بنابراین وجود اندکى اضطراب مى‏تواند به عنوان یکى از مؤلفه‏هاى شخصیت و در واقع بخشى از زندگى انسان، تاثیر مثبتى بر فرآیند زندگى و تحول آن داشته باشد; زیرا این فرصت را براى افراد فراهم مى‏آورد تا مکانیزم‏هاى سازشى خود را در صورت مواجه شدن با منابع اضطراب‏زا، گسترش دهند. (1) اضطراب در پاره‏اى از مواقع مى‏تواند، سازندگى و خلاقیت را در کودک یا نوجوان به وجود آورد و یا آن‏ها را تحریک کند تا به طور جدى با یک مسؤولیت مهم مانند آماده شدن براى امتحان یا پذیرفتن یک وظیفه اجتماعى، مواجه شوند. (2) طبیعى است که این نوع اضطراب نه تنها هیچ ضررى براى فرآیند رشد انسان ندارد، بلکه امرى سازنده و مفید نیز هست. اما در مقابل یک نوع اضطراب مرضى (منفى) نیز وجود دارد که عامل بسیارى از اختلالات شناختى و بدنى، ترس‏هاى غیرموجه و وحشت‏زدگى‏ها به شمار مى‏آید و باعث مى‏شود انسان از بخش عمده‏اى از امکاناتش محروم گردد. (3)

در این مقاله بر آن هستیم تا پیامدهاى حاصل از اضطراب امتحان و نیز راه‏هاى درمان و یا کاهش آن را مورد بررسى قرار دهیم.

تعریف اضطراب امتحان
«اضطراب امتحان‏» اصطلاحى کلى است که به نوعى اضطراب یا هراس اجتماعى (4) خاص اشاره دارد. این نوع اضطراب، فرد را نسبت‏به توانایى‏هایش دچار تردید کرده و توان او را براى مقابله با موقعیت امتحان، کاهش مى‏دهد. فردى که دچار اضطراب امتحان شده است، مواد درسى را مى‏داند، اما شدت اضطراب وى مانع از آن مى‏شود که معلومات خود را هنگام امتحان به ظهور برساند. معمولا بین نمرات اضطرابى و نمرات امتحانى، یک رابطه معکوس معنادارى وجود دارد; به این شکل که هر چه نمره اضطراب بالاتر باشد، نمره امتحان کمتر خواهد بود و هر چه نمره اضطراب پایین‏تر باشد، نمره امتحان بالاتر خواهد بود. (5) این یک واقعیت است که افزایش اضطراب با کاهش کارآمدى تحصیلى مرتبط است; زیرا اضطراب به طور موقت کنش‏ورى بهنجار (توانایى عقلى معمولى) فرد را دچار اختلال مى‏کند به طورى که فرد مضطرب نمى‏تواند از توانایى‏هاى عقلى خود خوب استفاده کند; از این روى یا مطالب امتحانى را خوب نمى‏تواند به حافظه بسپارد یا این‏که اگر از قبل همه مطالب را یاد گرفته باشد، هنگام امتحان به او فراموشى دست مى‏دهد و توان بازیابى مطالب آموخته شده را ندارد.

نقش اضطراب در کاهش توانایى فرد
اکنون این سؤال مطرح مى‏شود که چرا اضطراب باعث کاهش توانایى فرد مى‏شود؟ پژوهشگران و محققان عوامل متعددى را در این زمینه مطرح کرده‏اند. عده‏اى معتقدند (واین 1971) که وقتى سطح اضطراب بالا باشد «توجه فرد»، هم به متغیرهاى مربوط به «خود» و هم متغیرهاى مربوط به «امتحان‏» معطوف مى‏شود که این امر موجبات نگرانى او را در خلال امتحان فراهم مى‏آورد و در نتیجه نمره امتحان پایین مى‏آید. اما اگر سطح اضطراب امتحان پایین باشد، توجه فرد بیش‏تر به متغیرهاى امتحان معطوف مى‏شود و از عهده امتحان بهتر برمى‏آید.

پژوهشگران دیگر، بر عواملى مانند فقدان مهارت‏هاى مطالعه تاکید کرده‏اند; یعنى چون فرد نمى‏داند چگونه و با چه شیوه‏اى مطالعه کند، مطالب را خوب دریافت نمى‏کند و در نتیجه هنگام امتحان مضطرب مى‏شود.

عده‏اى دیگر اضطراب امتحان را ناشى از عدم توجه و دقت فرد نسبت‏به کارى که انجام مى‏دهد، مى‏دانند. در این نظریه، فرض این است که نگرانى یا تجلیات شناختى اضطراب، توجه فرد را از کارى که بر عهده دارد منحرف مى‏کند و بدین ترتیب، کارآمدى او را تحت تاثیر قرار مى‏دهد.

مجموعه این تحقیقات نشان مى‏دهد که صرف تعیین سطح کلى اضطراب در موقعیت‏هاى ارزش‏یابى یا امتحان کافى نیست و لازم است عوامل خاص اضطرابى که در این میان نقش اصلى را ایفا مى‏کنند نیز مشخص شوند. (6)

روش‏هاى کاهش و مقابله با اضطراب امتحان
پژوهشگران در چند دهه اخیر براى درمان اضطراب امتحان تحقیقات گسترده‏اى انجام داده‏اند. ما در اینجا به روش‏هایى مى‏پردازیم که در دو دهه اخیر بیش‏تر مورد استفاده قرار گرفته و در درمان اختلال‏هاى اضطرابى مؤثرتر بوده‏اند.

گرچه تحقیقات به عمل آمده حاکى از آن است که هیچ یک از این روش‏ها به تنهایى به نتایج چشمگیرى منتهى نشده‏اند، اما با توجه به پژوهش‏هاى اخیر مى‏توان گفت آموزش شیوه‏هاى مقابله‏اى به تدریج جایگزین روش‏هایى شده‏اند که کاهش اضطراب را هدف اصلى خود قرار مى‏دهند. این روش‏ها (روش‏هاى مهار اضطراب یا روش‏هاى مقابله‏اى) بر اساس فرضیه عده‏اى از متخصصان بالینى به وجود آمده که معتقدند افراد مبتلا به اضطراب هرگز نیاموخته‏اند چگونه اضطراب خود را مهار کنند. بنابراین باید مهارت‏هایى به مراجعان آموخت تا با استفاده از آن‏ها بتوانند بر اضطراب خود غلبه کنند. در زیر به متداول‏ترین روش‏هاى مهار اضطراب اشاره مى‏کنیم:

روش خود آموزش‏دهى
این روش را میشن بام ابداع کرده و معتقد است‏بسیارى از افراد در خلال موقعیت‏هاى اضطرابى، یک حالت «خودگویى‏» (7) منفى، مانند «هیچ چیز درست نخواهد شد» یا «من دراین امتحان موفق نخواهم شد» دارند; این خودگویى‏ها باعث افزایش سطح اضطراب و کاهش کارآمدى فرد مى‏گردد. در این شیوه، درمانگر به مراجعان خود مى‏آموزد که خودگویى‏هاى مثبت مانند «گام به گام پیش مى‏روم‏» و یا «مى‏توانم بر موقعیت مسلط شوم‏» را جایگزین خودگویى‏هاى منفى کنند; یعنى در واقع راه مقابله با منفى بافى‏ها را به مراجعان خود مى‏آموزند.

روش تنش‏زدایى
بر اساس این روش در خلال چند جلسه چگونگى ایجاد آرامش در عضلات، به مراجع آموزش داده مى‏شود. تلقین، تصویرپردازى، تمرین، تنظیم تنفس و حتى داروهایى که تاثیر کوتاه مدت دارند مى‏توانند براى دستیابى به این هدف به کار گرفته شوند.

روش پسخوراند زیستى
پسخوراند زیستى یک روش درمانگرى «رفتارى – زیست‏شناختى‏» است که در خلال آن افراد به گونه‏اى به دستگاه‏هاى هدایت کننده متصل مى‏شوند تا بتوانند پیوسته اطلاعات دقیقى درباره فعالیت‏هاى فیزیولوژیکى خود مانند ضربان قلب یا تنش عضلانى را در اختیار داشته باشند. بر اساس دستورالعمل‏هاى درمانگر و توجه به علامت‏هاى دستگاه هدایت کننده، بیماران به تدریج مى‏آموزند که فعالیت‏هاى ارادى و حتى فعالیت‏هاى فیزیولوژیکى غیر ارادى خود را مهار کنند.

البته شیوه‏هاى درمان دیگرى نیز مانند درمانگرى‏هاى شناختى وجود دارد. این‏گونه روش‏ها با تغییر دادن باورهایى که موجب اضطراب در فرد مى‏شود، اضطراب را به پایین‏ترین سطح که قابل تحمل باشد کاهش مى‏دهند. براى اطلاع بیش‏تر در این زمینه مى‏توانید به کتاب شناخت درمانگرى الیس و بک مراجعه کنید.

پى‏نوشت‏ها:

1- دکتر دادستان، روان‏شناسى رضى، ص 60 و 59

2- مجله فصلنامه روان‏شناسى، شماره 1، ص 32

3-همان

4. Soclal Phobia-

5- مجله فصلنامه روان‏شناسى، پیشین

6- براى اطلاع بیش‏تر مى‏توانید به کتاب روان‏شناسى مرضى دکتر دادستان و مجله روان‏شناسى شماره 1 - 1376 مراجعه کنید.

7- . Self Statement

ابوالقاسم بشیرى

[ جمعه ۱۳ دی ۱۳٩٢ ] [ ۳:٥٥ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed