ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

 زبان فارسی – اسم چیست ؟

اسم یک عنصر زبانی است که هسته ی گروه اسمی واقع می شود و می تواند وابسته های پیشین و پسین داشته باشد و نقش های نهاد و مفعول و متمم و مسند و ... را بپذیرد.

اسم از لحاظ معنایی به اسم انسان، حیوان، گیاه، شیء و یا مفهوم ذهنی و به طور کلی همه ی پدیده های مادی و غیر مادی دلالت دارد.

اسم با نشانه های صرفی خاصی همراه می شود، نشانه های صرفی اسم به مفاهیم دستوری چون جنس و نوع، معرفه و نکره و نیز مفرد و جمع اشاره می کند.

اسم ها بزرگ ترین گروه کلمات زبان را تشکیل می دهند و برای تشخیص آن ها هم نشانه های صوری وجود دارد و هم معیارهای نحوی.

همه ی مصدرهای فارسی جزو مقوله ی اسم اند.

اسم جمع

اسم جمع اسمی است که اگرچه ساخت مفرد دارد، ولی بر یک مجموعه دلالت دارد؛ مانند: ملت، طایفه، قبیله، لشکر،قوم.

این اسم چون در ظاهر مفرد و در معنا جمع می باشد، اسم جمع نام دارد.

این اسم ها چون از نظر صرفی مفرد به حساب می آیند، مانند کلمات مفرد جمع بسته می شوند:

ملت ها، طایفه ها، لشکرها، قوم ها.

با این اسم ها می توان شناسه ی فعلی مفرد یا جمع آورد؛ مانند: ملت می گویند، ملت می گوید.

نکته اسم 1

« همه » و « تمام » و « برخی » و « بعضی » اگر به تنهایی و بدون اسم بیایند، اسم جمع محسوب می شوند و باید شناسه ی فعلی آن ها جمع باشد؛ مانند: همه آمدند، برخی گفتند، تمام خندیدند، بعضی زندگی را رسم خوشایندی میدانند.

اسم در زبان فارسی یا مفرد است یا جمع.

اسم مفرد

اسم مفرد اسمی است که بر واحدی از پدیده های هم نوع اشاره می کند؛ مانند: گل، گلدان، کتاب.

نشانه ی مفرد

مفرد بی نشانه است. نبودن علامت جمع در اسم نشانه ی مفرد بودن آن است.

اسم آلت ( ابزار)

اسم آلت اسمی است که بر ابزار و آلت کار دلالت می کند؛ مانند: رسانه، آویزه، دیده.

ساختمان برخی از اسم های آلت که در زبان فارسی به کار می روندبه شرح زیر است:

(1 بن مضارع+ ه ( کسره ی پایانی )  اسم 1 تابه

2) بن مضارع + ک اسم 1  غلتک

3) اسم یا صفت + بن مضارع اسم 1  آرام پز، دربازکن، پاک کن

4) اسم ساده یا مرکب که از بن فعل ساخته نمی شود اسم 1  چکش، مداد، لیوان

اسم خاص

اسم خاص اسمی است که تنها یک مصداق داشته باشد و آن مصداق هم برای شنونده و خواننده روشن و معلوم باشد.

اسم خاص به طور کلی چهار دسته از کلمات زبان را در بر می گیرد که عبارتند از:

اسم انسان؛ مانند: بنفشه، سهراب، مسلم.

اسم ویژه برخی از حیوانات؛ مانند: رخش، شبدیز، سیمرغ، ذوالجناح.

اسم همه ی پدیده های منحصر به فرد؛ مانند: زهره، مریخ، شاهنامه، مثنوی، حجرالاسود.

اسم های جغرافیایی؛ مانند: تهران، نیاگارا، البرز.

اسم خاص « یک » و « ی» نکره و هم چنین صفت شمارشی و صفت مبهم و نشانه ی جمع را نمی پذیرد، هرگاه اسم خاص نشانه ی جمع بپذیرد، نماد و نمونه ی اسم مورد نظر را می رساند.

لازم به ذکر است که تقسیم اسم به عام و خاص، از نظر اختصاص یا شمول به همه ی افراد هم جنس است، نه از حیث شمارش. بنابراین ممکن است پاره ای از اسم های خاص، صدها و هزارها مسما داشته باشند؛ مانند: « مریم » و « علی».

برعکس ممکن است اسم عامی باشد که مسمای اندک و معدودی داشته باشد؛ مانند: « قاره » و « اقیانوس» که هر دو اسم عامند یعنی بر ناحیه ی وسیعی از خشکی یا آب دلالت دارند ولی تعداد مسمای آن ها بیش از پنج نمی باشد.

اسم ذات

برخی از اسم ها را که مصداق آن ها در خارج از ذهن به طور مستقل وجود دارد و محسوس و ملموس و قابل رویت هستند، اسم ذات می گویند؛ مانند: گل، درخت، باد، اکسیژن.

اسم عام

اسم عام اسمی است که در خارج از جمله بر افراد یک نوع و پدیده های هم جنس دلالت می کند و نام یک موجود یا یک پدیده ی منحصر به فرد نیست؛ مانند: انسان، مرد، شتر، اسب، گل، کتاب، درخت.

بیشتر اسم های زبان فارسی اسم عام می باشند. اسم عام می تواند نشانه ی نکره و جمع بپذیرد یا این که به صورت اسم جنس یا معرفه یا نکره به کار رود.

اسم جنس: کتاب دوست بی صداست.

اسم معرفه: آن کتاب مطالب آموزنده ای داشت.

اسم نکره: کتابی خریدم.

در طرح اسم : با اسم و برخی از انواع آن آشنا شدیم حال می خواهیم دیگر انواع اسم را مورد بررسی قرار دهیم.

اسم جنس

اسم عامی که از نظر معنایی بر جنس و نوع افراد ( از یک نوع و جنس ) اشاره کند، اسم جنس خوانده می شود. اسم جنس بی نشانه است.

اسم جنس نه معرفه محسوب می شود و نه نکره؛ مانند:

میوه خریدم( میوه: اسم جنس ).

او تمام دیروز کتاب خواند ( کتاب : اسم نوع ).

برای شغل معلمی زن بهتر است ( زن: اسم نوع )

چرا به آینه باید پناه برد

چرا؟

درون آینه ی ذهن من تویی برجا

هرگاه اسم جنسی مانند آینه، به همراه یکی از وابسته های معرفه ساز  ( مانند : این، آن، برخی، چند و یا صفت شمارشی ) بیاید، در این صورت اسم جنس نیست بلکه برحسب مورد، معرفه یا نکره می باشد؛ مانند:

کتاب خریدم ( کتاب: اسم نوع )

آن کتاب را خریدم ( آن کتاب: معرفه )

چند کتاب را خریدم ( چند کتاب: اسم نکره )

 اسم مصدر

ساخت های اسم مصدر در زبان فارسی بسیار است که به تعدادی از آن ها اشاره می شود:

1)  بن مضارع + ش اسم :گویش

2)  بن مضارع + ا اسم : چرا

3)  بن مضارع + مان اسم : سازمان

4)  بن مضارع + ه اسم : ناله

5)  اسم، صفت یا پیشوند + بن مضارع اسم : سرکوب

6)  بن مضارع افعال مرکب + ان اسم : حنابندان / عقدکنان

7)  بن مضارع دو فعل مختلف با واو اسم : گیرودار

8)  بن ماضی + بن مضارع اسم : گفتگو

9)  پیشوند + بن ماضی اسم : درآمد

10)  پیشوند + بن مضارع اسم : روگذار

11)  بن ماضی + و + بن مضارع اسم : ریخت و پاش

12)  بن ماضی + ار اسم : جستار

 اسم مصغر

اسم مصغر اسمی است که با وندهای خاص بر خردی و کوچکی مدلول خود دلالت دارد. لازم به ذکر است که وندهای اسم مصغر از گروه وندهای صرفی می باشند زیرا اگرچه مفهوم های مختلفی به اسم می افزایند اما در مفهوم کلی کلمه و مقوله ی دستوری آن تغییری ایجاد نمی کنند.

وندهای اسم مصغر عبارتند از : « چه »، « ک »، که»،« کی»، « و»، « یچه » ،« ه = کسره ی پایانی » که مفاهیم خردی و کوچکی ، تحبیب، تلطیف و ترحم را به اسم می افزایند؛ مانند : باغچه، پسرک، مردکه، طفلکی، یارو، دریچه، پسره.

برخی از اسم ها دارای نشانه ی تصغیر می باشند ولی مفهوم تصغیر در آنها وجود ندارد؛ مانند: طاقچه، بازیچه، بچه. این اسم ها را نمی توان مصغر به شمار آورد.

اسم معرفه

اسم معرفه اسمی است که برای گوینده و شنونده شناخته و مشخص می باشد و شنونده نسبت به آن سابقه ی ذهنی داشته باشد. با قراین زیر اسم معرفه را می توان تشخیص داد:

1)  اشاره و ذکر قبلی

2)  « را » نشانه ی مفعولی

3)  با وابسته های معرفه ساز : این و آن، صفت شمارشی و صفت تفضیلی.

4)  اسم خاص

5)  اسم هایی که مصداق منحصر به فرد دارند، مانند: خورشید، بهشت.

6)  ضمیر به قرینه ی خارجی( حضور مصداق آن ) یا به قرینه ی زبانی ( وجود مرجع در کلام )  : او را دیدم.

7)  منادا : ای پسر! سخن پدر را بشنو.

8)  با قرینه ی خارجی: امشب شهر خلوت است ( این شهر ).

9)  اسمی که به یکی از معرفه ها مضاف شود: خانه ی دوست.

10) اسمی که در جملات مرکب با « ی » پیش از « که» در جمله ی پیرو می آید و جمله ی پایه آن را توضیح می دهد؛ مانند: دختری که دیدی خواهر من است.

اسم معنی

اسمی که مصداقی به طور مستقل نداشته باشد، بلکه وجود مصداق آن وابسته ی چیز دیگری باشد، اسم معنی گفته می شود؛ مانند: عشق، علم، زیبایی

مفاهیم انتزاعی و کیفیت ها، حالت ها ، موضوعات درسی و رشته های علمی و هم چنین مصدرها و اسم مصدرها، همه اسم معنی هستند.

اسم نکره

اسمی که برای شنونده و گوینده شناخته شده نباشد و نسبت به آن سابقه ی ذهنی نداشته باشند؛ مانند: کتابی خرید ( کتابی: اسم نکره )

نشانه های نکره

1) « ی» در آخر اشیای شمردنی و ناشمردنی

اسم :« ی » در آخر کلمات قابل شمارش:

گلی برای کبوتر

گلی برای بهاران

گلی برای کسی که

مرا به خود می خواند

ز پشت نیزاران

 

گلی: یک عدد نامشخص و نامعین از جنس گل

اسم :« ی» در آخر اسم ناشمردنی: « ی» در آخر اشیای ناشمردنی اسم را محدود می کند؛ مانند: آن رودخانه آبی هم داشت ( آبی: اسم ناشمردنی نکره با معنی محدود ).

اسم :گاهی نشانه ی نکره با اسمی که نشانه ی جمع دارد یا به همراه اسمی که صفت شمارشی پیش از آن قرار گرفته می آید؛ مانند:

- خودکارهایی گم کردم.

اسم :پنج نفری را دیدم.

2)  « یک » و « یکی » در اول اسم :

در چنین حالتی غالبا « ی» نکره هم در آخر اسم افزوده می شود: یک کتابی خریدم.

هرگاه اسم، صفتی به عنوان وابسته ی پسین داشته باشد نشانه ی نکره به صفت افزوده می شود؛ مانند:

اسم :کودکی می بینی

رفته از کاج بلندی بالا، جوجه بردارد از لانه ی نور

و از او می پرسی

خانه ی دوست کجاست.(سپهری،ص 165)

گاهی در متون ادبی به خصوص در ترکیب های نحوی اسم و صفت، نشانه ی نکره بعد از اسم قرار می گیرد؛ مانند: درختانی سرسبز، کاجی بلند.

نکته:

نشانه ی نکره اغلب معنی وحدت را به همراه دارد، اما اگر « ی » نکره به اسم های غیرقابل شمارش و صورت های جمع کلمات افزوده شود، تنها « ی » نکره است و معنی وحدت را ندارد.

اسم :امروز نامه هایی نوشته، ارسال کردم ( نامه هایی : جمع )

اسم :آبی زلال در نهر جریان داشت ( آبی: اسم غیر قابل شمارش )

در محاوره گاهی « یک » نیز به اسم نکره افزوده می شود؛ مانند: یک کتابی دیدم که بسیار جالب بود.

درون آینه ی ذهن من تویی برجا

هرگاه اسم جنسی مانند آینه، به همراه یکی از وابسته های معرفه ساز  ( مانند : این، آن، برخی، چند و یا صفت شمارشی ) بیاید، در این صورت اسم جنس نیست بلکه برحسب مورد، معرفه یا نکره می باشد؛ مانند:

کتاب خریدم ( کتاب: اسم نوع )

آن کتاب را خریدم ( آن کتاب: معرفه )

چند کتاب را خریدم ( چند کتاب: اسم نکره )

 

 

[ پنجشنبه ۱٧ بهمن ۱۳٩٢ ] [ ۱:٠٧ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed