ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

زبان فارسی - تجزیه ی دو گانه:

«آندره مارتینه» زبان شناس بزرگ فرانسوی مبانی و اصول زبانشناسی را در قالب تازه ای ارائه کرد که مهمترین دستاورد آن « تجزیه ی دو گانه » زبان بود. مارتینه می گوید آدمی تجربه ی خود را از جهان در قالب زبان می ریزد که می توان آن را به دو شکل زیر ، تجزیه کرد:

 تجزیه نخست « firstarticulation» جملات به واحدهای آوایی تجزیه می شوند که هم صورت آوایی دارند و هم معنای این واحدها را «تکواژ» می گویند. مفاهیمی که به وسیله ی افراد بشر به یکدیگر منتقل می شود بی نهایت است . اما تعداد تک واژها در هر زبانی چند ده هزار بیش نیست و با همین شماره از تکواژهای محدود می توان بی نهایت جمله ساخت زیرا هر یک از تک واژها میتواند در هزار جمله ی دیگر و محورهای هم نشینی دیگر به کار برد.

 تجزیه ی دوم: « second articulation » هر یک از واحدهای تجزیه ی نخست به نوبه ی خود به کوچکترین واحد تقسیم می شوند که فقط صورت آوایی دارند اما معنا ندارند و در عین حال تفاوت معنایی ایجاد می کنند.

چگونگی تعداد واج و شمارش و انواع واج و – ساده است و گمان می رود که در این مورد اختلاف نظری نباشد و به سبب ایجاز و فصاحت و بلاغت کلام در این مورد سخنی به میان نمی آوریم .

اما مطلبی که بسیار مهم است تجزیه ی نخست که همانا تکواژ و انواع آن و – می باشد.

تکواژ: تکواژ دومین واحد زبان است که از یک یا چند واج ساخته می شود. نشانه ی تکواژ بودن هر یک از این واحدها آن است که می توانند در ساختمان جمله های دیگر به کار روند. برخی از تکواژها ، واژه هستند اما در هر حال همه ی آنها در دو عامل مشترکند. یعنی هم صوت دارند و هم معنا . و هم در زنجیره جانشینی می توانیم به جای هر کدام یکی دیگر از تکواژهای زبان را در محور جانشینی قرار دهیم البته به شرطی که آن تکواژها در یک طبقه جای گیرند . [ کامیار – ص 7 ]

در همین مورد به تعریفی دیگر و انواع تکواژ و مطالبی که قابل بیان است از دیدگاه دکتر مهری باقری می پردازیم: تکواژ کوچکترین واحد زبانی که دارای نقش و معنای مستقل باشد.

دسته ای از تکواژها مستقل بکار نمی روند اما استقلال نحوی و کاربر و مستقل و ایفاگر نقش دستوری هستند . [ باقری – ص 240 ] تکواژ تقسیم اولیه به دو نوع مستقل و غیر مستقل تقسیم می شوند.

« آزاد» « وابسته » تکواژ مستقل که خود به دو نوع تکواژ باز « قاموسی» و تکواژ بسته « دستوری » تقسیم می شود. که به تکواژ قاموسی تکواژ « full » و معنی دار می گویند اما تکواژ دستوری اغلب به علت نقش دستوری موجودیت یافته اند و به تنهایی به کار نمی رود مانند : [ را ، از ، به ، برای ] و نقش نمایی اضافه، حرف نشانه ی مفعولی و حرف اضافه – حرف عطف، حرف ربط – که به این تکواژ مستقل دستوری تکواژ خالی «morpheme empty » نیز می گویند. [ باقری 245]

تکواژ غیر مستقل : معنی و کاربرد مستقل ندارد بلکه در ساختمان واژه ها و همراه تکواژی دیگر به کار می روند و به طور کلی وندهای زبان هستند. که به سه صورت پیشوند، پسوند و میانوند به کار می روند که این وندها دو حالت کلی دارند1- وندهای اشتقاقی 2- وندهای تصریفی

1- وندهای اشتقاقی : سبب ساختن واژه ی جدید می شود و در ساختمان واژه های مشتق و مشتق مرکب،به کار می رود.

 2- وند تصریفی : واژه ی جدید با این وند ها درست نمی شود بلکه واژه را برای ورود به جمله اماده می کند و ساختمان واژه با این وندها تغییر نمی کند. نشانه های جمع – نشانه ی نکره – نشانه صفت عالی – تکواژ استمراری « می»، تکواژ وجهی « می ، به » برای ساختن مضارع اخباری و مضارع التزامی. از جمله تکواژهای تصریفی به حساب می آیند.

 گونه های تکواژ : یک تکواژ می تواند به گونه های مختلف تلفظی ظاهر شود « است» که می تواند به پنج گونه ی:

 1-/ past / است /: هوا سرد است .

 2- / ast/ است / این کتاب منست .

 3- / st/ او پیش ماست.

 4- / s/ کتاب من کجاس.

 5-/e/ این کتاب منه. در میان این صورتها صورت پنجم در ماضی نقلی ظاهر می شود. [ باقری ص 246]

 تکواژ واجی : تکواژهایی که فقط یک واج دارند عبارتند از:

 1- کسره ی نقش نمای اضافه «--ِ- »

 2- «و» عطف

 3- پساوند / u/ که به دارندگی دلالت دارند. مانند : اخمو – ترسو

 4- «--ِ--» «ه » غیر ملفوظ : چشمه – آستانه / --ِ- / نامه – خسته – که بازمانده ی پساوند /ag/ دوره ی میانه است که در نقش های مختلف از جمله : رساندن – مشابهت – ساختن صفت مفعولی – ساختن اسم یا صفت جدید کابرد دارند. [باقری – ص 242 ]

نکته بسیار مهم در این مورد این است که : کلمات « برای » و « بهرِ» یک تکواژ به حساب می آیند زیرا واج / --ِ-/ متعلق به خود این واژه ها است و کسره ی نقش نمای اضافه نیست و این حروف اضافه مضاف واقع نمی شوند تا به عنوان ترکیب وصفی یا اضافی واقع شوند.

 تکواژ – واژه: [به کوچکترین واحد معنی دار زبان تکواژ morpheme گویند. تکواژ گاهی به جای معنی فقط نقش دستوری دارد « مثل تکواژ واجی » نقش نمای اضافه [ شمیسا – عروض و قافیه ص 74] در نظر استاد گیوی – انوری : تکواژ کوچکترین واحد معنایی که قابل تجزیه به واحدهای کوچکترنیست. [ گیوی – انوری ص 15 ] چنانکه اشاره کردیم بعضی از دستورهای سنتی به مفاهیم زبان شناسی اشاره ای نداشته اند که با مراجعه به دستور پنج استاد متوجه ی این نکته می شویم که چنین مبحثی بیان نشده است . در دستور گیوی – انوری مبحث تکواژ بسیار جزئی مطرح شده است و انواع تکواژ و گونه های مختلف آن ا چندان بسط نداده اند . و فقط با ذکر یک جمله پرداخته اند. که در ذیل ملاحظه می گردد.

 دانش آموزان کلاسِ پنجم تمرینهای ریاضیِ خود را خیلی سریع نوشتند. 20 تکواژ : 14 واژه : [ گیوی – انوری ص 15 ] مطلبی که در شمارش و شناخت انواع تکواژ قابل بحث است ساختمان تکواژ در گروه فعلی است که در کتاب گیوی – انوری به این موضوع نپرداخته اند .

 انواع تکواژ در ساختمان فعل : کلمه ی فعل حداقل از دو تکواژ و حداکثر از پنج تکواژ ساخته شده است. که دو تکواژ اجباری و سه تکواژ اختیاری است در یک نمودار استاد باطنی تکواژ های فعلی را اینگونه معرفی کرده اند. پیشوند حال عامل سببی نشانه ماضی ساز شناسه – پی بند فعلی پ « ستاک» ت س گ پی می می می می می دو رس رو دو رس ان ان -- ان ان ید -- -- د ید -َ- م -َ- م -َ- م -َ- م پ» پیشوند : نشانه م«ی» اخباری « ب » التزامی مضارع « می» ماضی استمراری ت» ستاک حال : بن مضارع / س : عامل سببی « گذرا ساز » / گ : نشانه های ماضی ساز « نشانه گذشته » پی : پی بند فعلی « شناسه » از پنج تکواژ مذکور ستاک حال و پی بند فعلی اجباری و بقیه اختیاری است [ باطنی – ص 94 ]

در نظر باطنی چهار نوع نشانه ی ماضی ساز وجود دارد « ad/id/d / f » که بن ماضی از دو تکواژ : ستاک حال + نشانه ماضی ساز ساخته می شود. بن مضارع « ستاک حال » با حذف نشانه ی ماضی ساز بدون تغییر باقی می ماند. اما نکته ای که در اینجا بین نظر باطنی با کامیار اختلاف است : ایشان مصادر را از هم جدا ندانسته و هر مصدری را 3 تکواژ می داند مثلاً مصدر « رفتن » را سه تکواژ می داند و با حذف نشانه ی ماضی بن مضارع مستقیم به دست نمی آید. و دیل این امر را تعییرات آوایی و فرایندهای واجی دانسته اند. n + t + Raf ← ستاک حال نشانه مصدری نشانه ماضی - عامل سببی بین ستاک حال و نشانه های ماضی ساز قرار می گیرد می + دو + ان + ید + ** نکته ی دیگر در مبحث تکواژ در نظر باطنی در مبحث متمم های بی علامت نشانه ی مفعولی را بیان کرده است که می تواند در جمله حذف شود و با نشانه گذاشته شده است . که در شمارش یک تکواژ به حساب می آید. - در جمله ی مرکب « که » حرف ربط وابسته ساز است که می تواند در جمله وابسته حذف شود اما یک تکواژ به حساب می آید. - تکواژ واجی « نقش نمای اضافه » پی بند تهی شناسه + ستاک حال + پیشوند - در فعل امر دوم شخص مفرد ← تکواژ تهی ← bo + x0r + [ باطنی ص 95 ]

انواع تکواژدر گروه فعلی : تکواژهای ساختمان فعل در نظر استاد کامیار و وحیدیان به هشت دسته تقسیم می شوند : 1- تکواژ منفی ساز 2- تکواژهای وجهی « می – ب » 3- تکواژ استمراری « می » 4- تکواژ بن « ستاک حال » 5- تکواژ ماضی ساز 6- تکواژ گذرا ساز 7- تکواژ صفت مفعولی ساز 8- تکواژ شناسه [ کامیار – عمرانی ص 65]

1- تکواژ منفی ساز ( منفی کردن فعل ) «ن » قبل از فعل اصلی اگر پیش از «می» بیاید «نِ» تلفظ می شود نرفتم – نِمی روم – همیشه پیش از فعل اصلی می آید اما در فعل های آینده و مجهول پیش از فعل معین قرار می گیرد . گفته نشد – نخواهم گفت در هنگام الحاق تکواژ « ن » به فعل ، تکواژ وجهی « ب » برسر فعل باشد حذف می شود ← برو ← نرو – اگر فعلی با مصوت آغاز شود پس از تکواژ منفی ساز صامت میانجی « ی » قرار می گیرد افتاد ← نیفتاد آمد ← نیامد واج میانجی تکواژ به حساب نمی آید .

 2- تکواژ وجهی : « می ، ب » برای ساختن مضارع اخباری و مضارع التزامی از این دو نوع تکواژ استفاده می شود .

 3- تکواژ استمراری : این تکواژ یک عضو دارد « می » بر استمرار در گذشته دلالت دارد .

 4- تکواژ بن : اصل فعل بن مضارع است . در فعلهای با قاعده بن ماضی از آن ساخته می شود که فعلهای با قاعده را به پنج دسته تقسیم می کند.

 5- تکواژ ماضی ساز : پنج عنصر تکواژ « ید – د – ت – اد – ست » به بن های مضارع فعل های با قاعده الحاق می شود و بن فعل ماضی می سازند که این پنج عنصر تکواژ ماضی سازند .

نشانه های « تکواژهای ماضی ساز » 1- ید ( id) رس + ید = رسید 3- ت ( t) شکاف + ت = شکافت 2- د ( d) افشاند + د = افشاند 4- اد (ad ) ایست + اد = ایستاد 5- ت (st ) گری + ست = گریست

6 – تکواژ گذرا ساز « ان » به بن مضارع بعضی از فعلهای ناگذر اضافه می شود و آن ها را گذرایه مفعول می کند برخی از فعلهای گذرا نیز این تکواژ را می پذیرند و به گذرای سببی تبدیل می شود. بن مضارع ناگذر بن مضارع گذرا شده با « ان » بن ماضی گذرا شده پسر بر + ان بر + ان + د/ ید دو دو + ان دو + ان + د / ید

 7- تکواژ صفت مفعولی بن ماضی + [ ه = --ِ- ] نشانه های صفت مفعولی که در ساختن ماضی نقلی – بعید – التزامی – استمراری نقلی – بعید نقلی – فعل مجهول کاربرد دارد.

 8- تکواژ شناسه : شناسه های افعال اما در سوم شخص مفرد فعل ماضی تکواژ وجود دارند.

واژه : سومین واحد زبان که از یک یا چند تکواژ ساخته شده است و در ساختمان واحد بزرگتر از خود « گروه » به کار می رود . تکواژهای مستقل چه از نوع قاموسی و چه از نوع دستوری یک واژه به حساب می آیند .

تفاوت واژه و تکواژ : مشخصه ی واژه جدایی پذیری : استقلال نحوی و یکپارچگی است یعنی هر واحدی که بتواند با انعطاف پذیری در جمله جا به جا شود و یا ممکن باشد در پس و پیش آن عنصر دیگری از قبیل حرف نشانه و اضافه آورد. و هیچ عنصری نتواند درون آن جای گیرد « واژه » نام دارد. و در آغاز و پایان آن واحد زبر زنجیره ای « درنگ » قرار می گیرد .

- اوستا شاعر درد آشنا ، شعر خود را در خدمت اعتقاد خویش قرار داده است. تکواژ 20 ( تجربی 81 ) واژه 15

- باگسترش شعر فارسی در عراق و توجه نویسندگان و شاعران به علوم و ادبیات در شعر و نثر تحولی پیدا شد. ( ریاضی 82 ) تکواژ 34 واژه 25

- در میان منابع تحقیقی کتابهای مرجع جایگاه ویژه دارند . تکواژ 17 ( زبان 81 )

وظیفه ی مترجمادبی آن نیست که مطلب را به وجودو در دهان خواننده بگذارد . 25 تکواژ (سراسری ریاضی 83 )

غنای آثار ادبی ایران ، گواه تکاپوی فرزانگان ادب و فرهنگ ایران و عصاره ی روح بلند آنان است . « 33 تکواژ » ( تجربی 83 )

1- در عبارت « زبان فارسی حافظ وحدت قوم ایرانی و رمز هویت ملی ماست .» چند تکواژ و چند و واژه وجود دارد ؟ 1) 24 تکواژ – 19 واژه 2) 22 تکواژ – 18 واژه 3) 23 تکواژ – 17 واژه 4) 22 تکواژ – 19 واژه

2- عبارت «بهار در آثار ارزشمند خویش، به مسایل اصلی سبک شناسی نثر و نظم فارسی پرداخته است. » به ترتیب دارای چند تکواژ و چند واژه است؟ 1) بیست و هشت – بیست ویک 2) بیست و شش – بیست 3) بیست و نه – بیست 4) بیست و هفت – نوزده

3- تعداد تکواژهای کدام عبارت بیشتر است؟ 1) وظیفه‌ی مترجم ادبی آن نیست که مطلب را بجود و در دهان خواننده بگذارد. 2) ترجمه‌ی خوب آن است که هر چه بیشتر از اصل با خود همراه داشته باشد. 3) سبک و سطح نگارش نامه های دوستانه باید متناسب با سن و موقع و مقام گیرنده باشد. 4) عدالت اجتماعی، احترام به قانون و توجه به مسئولیت مایه‌ی بقای جوامع بشری است.

جوابها:

1- زبانِ فارسی حافظه وحدتِ قومِ ایرانی و رمزِ هویتِ ملیِ ماست. 24 تکواژ 19 واژه بنابراین گزینه‌ی [1] درست است.

 2- تکواژها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارز / --ِ- ش / مند/-ِ- / خویش / به / مسایل/-ِ- / اصل / ی/ --ِ-- / سبک / شناس / ی / --ِ-- /نثر / و / نظم / --ِ-- / فارس / ی / پرداخت / ه / است / / 29 تکواژ واژه ها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارزشمند / --ِ-- / خویش / به / مسایل / --ِ-- / اصلی / --ِ-- / سبک شناسی / --ِ-- / نثر / و / نظم / --ِ-- / فارسی / پرداخته است./ 20 واژه بنابراین گزینه‌ی [3] درست است.

 نکته: اگر ساختمان فعلی ساده باشد . که با توجه به بن مضارع آن فعل تعیین می شود. در هر زمانی صرف شود ساختمان فعل ساده است و تغییر نمی کند و در شمارش تعداد واژه ها یک واژه به حساب می آید.

 3- 1 – وظیفه / ی / مترجم / --ِ / ادب / ی/ آن / ن / است / / که / مطلب / را / ب / جو / -َ- د / و / در/ دهان/ --ِ / خوان / نده / ب / گذار / -َ- د / ( 25 تکواژ ) فعل نیست 3 تکواژ است : / ن / است/ / 2- ترجمه / ی / خوب/ آن / است / / که / هر / چه / بیش / تر / از / اصل / با / خود / هم / راه / داشت / ه / باش/ --َ- د/ ( 21 تکواژ ) 3- سبک / و / سطح / --ِ- / نگار/ --ِ ش / --ِ / نام / هِ/ ها / ی/ دوست / انه / باید / متناسب / با / سن / و / موقع / و / مقام / -ِ- / گیر / نده / باش / -َ- د / 26 تکواژ 4- عدالت / -ِ-/ اجتماع / ی/ احترام / به / قانون / و / توجه / به / مسئول / یت / مایه / ی / بقا / ی / جوامع / -ِ- / بشر / ی / است / / 22 / تکواژ بنابراین گزینه 3 درست است .

فهرست منابع و مأخذ :

 - شمیا – سیروس – عروض و قافیه – نشر کتابهای درسی پیام نور – چاپ شانزدهم 1385

- باقری – مهری – مقدمات زبان شناسی – چاپ سوم 1374 نشر دانشگاه تبریز

- انوری – حسن – احمدی گیوی احمد – دستور زبان فارسی 2 – نشر فاطمی چاپ دهم 1373

- پنج استاد – دستور زبان فارسی – نشر فردوس چاپ 1373

- باطنی محمد رضا – توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی - نشر امیر کبیر – تهران 1381

- وحیدیان کامیار تقی – عمرانی غلامرضا – دستور زبان فارسی « 1 » نشر سمت – تهران 1382

 

[ جمعه ۱٦ اسفند ۱۳٩٢ ] [ ٤:٤۸ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed