ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

زبان فارسی - نکاتی پیرامون درس دوم زبان فارسی 3 تجربی - ریاضی(1)

دستور: فنی است که درست نوشتن و درست خواندن را به ما می آموزد

تجزیه: به نوع کلمه در داخل یا خارج جمله می پردازد.

شامل: اسم- فعل- حرف- صفت- ضمیر- صوت

ترکیب: به نقش کلمه در داخل جمله می پردازد.

شامل : نهادی ( فاعل- مسند الیه ) مسند- مفعول- متمم ( قیدی – اجباری)

نکته: هر وازه فقط یک نقش می گیرد.

نکته: هر واژه فقط داخل جمله نقش آن مشخص می شود.

واج – تکواژ- واژه – گروه – جمله

 

1- واج : کوچکترین واحد صوتی زبان است که معنا ندارد اما تفاوت معنا را ایجاد می کند مانند : گِل- گُل   واج عبارتند از : صامت – مصوت

تعداد واج ها 29 عدداست

تعداد صامت ها 23 عدد است.

تعداد مصوت ها 6 عدد است.

صامت: همان حروف الفبای فارسی است با این تفاوت که حروف الفبای فارسی 2 3 عدد در صورتیکه صامت 23 عدد چون در حروف الفبای فارسی هم صورت مکتوب و هم صورت ملفوظ .مورد نظر است و بعضی از حروف به چند صورت نوشته می شوند. در صورتیکه فقط یک صدا دارند مانند (ذ-ز-ض-ظ)

مصوت: به دو صورت است. 1- مصوت کوتاه: همان حرکات هستند. َ   ِ  ُ

2-مصوت بلند : ا- و – ی

 

هجا ( بخش): مقدار آوایی است که دهان می تواند با یک بار باز شدن آن را ادا کند.

انواع هجا:

1) کوتاه

2) بلند

3) کشیده

هجای کوتاه: صامت + مصوت کوتاه  به = ب –ِ   که = کِ

هجای بلند : صامت +مصوت کوتاه + صامت  سَر – دَر

صامت + مصوت بلند   پا – مو- سی

هجای کشیده: صامت + مصوت کوتاه + صامت + صامت    نَرم

  صامت + مصوت بلند + صامت             بار- تار

نکات :

1) تمام هجاها با صامت شروع می شوند( تمام کلمات با صامت شروع می شوند)

2) در هر هجایی فقط یک مصوت قرار می گیرد

3) تعداد هجا مساوی با تعداد مصوت ها است.

4) مصوت ها فقط حرف دوم هجا هستند. ( پس حروف ( ا-و – ی ) فقط مصوت بلند هستند. که حرف دوم هجا باشند.)

5) حروف ( ا – و – ی) اگر حرف اول یا سوم یا چهارم هجا باشند صامت است. مانند:

 یخ : ی ( صامت ) + -َ ( مصوت)+خ ( صامت )

سِیل : س ( صامت ) + -ِ ( مصوت ) + ی ( صامت )+ ل ( صامت)

نَهی : ن ( صامت )+ -َ ( مصوت) + هـ ( صامت ) + ی ( صامت )

وقت : و( صامت ) + -َ  ( مصوت) + ق ( صامت )+ ت ( صامت )

نُو: ن ( صامت )+-ُ (مصوت) + و(صامت)

سَرو: س (صامت )+ -َ (مصوت)+ ر( صامت ) + و( صامت)

اَبر: ا(همزه = صامت ) + -َ ( مصوت) +ب ( صامت )+ ر ( صامت)

6) حروفی که خوانده نمی شود واج به حساب نمی آید   خواهر=خاهر

7) حروف مشدد ( تشدید دار) دو واج به حساب می آیند   شدّت = شددت

8) بعضی از واج ها به چند شکل نوشته می شوند ص-س-ث

9) (هـ) پایانی به دو صورت است .

 الف- ملفوظ = صامت است  ماه – شاه

ب- غیر ملفوظ ( به آن هـ بیان حرکت می گویند ) مصوت –ِ مانند: خانه = خانِ – نامه = نامِ

در نمایش صامت و مصوت یک واژه باید نکات زیر توجه کرد.

1- همیشه حرف اول صامت و حرف دوم مصوت است پس حرف سوم و چهارم هم باید صامت باشد.

2- اگر هجایی با مصوت شروع شود غلط است

3- اگر دو مصوت کنار هم باشند غلط است

4- اگر در یک هجا حرف اول و دوم هر دو صامت باشد غلط است.

2-تکواژ: یکی ازواحدهای زبان است که از یک یا چند واج ساخته می شود و به عبارتی چنان که واژه ها را جزء جزء نمایم به آخرین جزئی که دیگر قابل تفکیک نیست برسیم به آن تکواژ می گویم

انواع تکواژ:

1) تکواژ آزاد: تکواژی است که کاربرد مستقل دارد . مانند : باغ- میز

2) تکواژ وابسته : تکواژی است که کاربرد مستقل ندارد: مانند بان ( آسیابان) – ی ( ایرانی ) – تر ( خوب تر)

3) تکواژ آزاد 1. قاموسی  2. دستوری

4) تکواژ وابسته 1. اشتقاقی 2. تصریفی

 

تکواژ آزاد قاموسی : تکواژی است که به طور مستقل معنی دارد. دختر – کتاب

تکواژ آزاد دستوری: تکواژی است که معنی ندارد اما کاربرد مستقل دارند.

الف) نقش نمای اضافی (-ِ) کتابِ رضا – کتابِ بزرگ

ب) نقش نمای مفعولی (را)

ج) حروف اضافه و ربط به – با – از – و – تا

تکواژ وابسته تصریفی: تکواژی است که هیچ گونه تغییری در تکواژ همراه خود ندارد معنی تکواژ همراه خود را تغییر نمی دهد مانند خوب تر

شامل : (ی) علامت نکره – علامت جمع – ( تر و ترین)

تکواژ وابسته اشتقاقی: تکواژی که موجب غیر ساده بودن واژه می شود و هرگاه با تکواژ دیگری متصل شود معنی آن تکواژ را تغییر می دهد مانند. گوش + واره = گوش واره

 

نکات:

1. بن ماضی و بن مضارع فعل تکواژ آزاد قاموسی هستند.

2. کسره بین دو واژه ( نقش نمای اضافی9 یک تکواژ آزاد دستوری است.

3. حروف اضافه و ربط یک تکواژ آزاد دستوری است.

4. نقش نمای مفعولی (را) یک تکواژ آزاد دستوری است.

5. وندها ( پیش وند- پس وند- میان وند ) تکواژ وابسته اشتقاقی هستند

6. صامت میانجی در شمارش تکواژ و واژه محسوب نمی شوند( حروف میانجی صامتی است که بین دو مصوت می آید شکل های مختلف دارد) مانند: ج ( سبزیجات) ک ( پلکان) همزه ( نکته ای) و (ابروان) گ ( نویسندگی) ی ( مطالعه ی )

7. کسره زیر کلمات برایِ = از برای – بهر= از بهر- بدونِ یک تکواژ مستقل به حساب نمی اید. زیرا واج (-ِ) در این گونه حروف اضافه متعلق به خود واژه است.

بهر= 1 تکواژ   از بهر= 2 تکواژ ( از+ بهرِ)

از برایِ = 2 تکواژ ( از + برای )    برای = 1 تکواژ   بدون = 1 تکواژ

8. شناسه های فعل چه مذکور باشند چه محذوف یک تکواژ به حساب می آیند.

رفته بودم = رفت+ ه + بود + م

رفته بود = رفت + ه + بود  + ᴓ

است = است +ᴓ

نیست = ن+ است +ᴓ

9. علامت منفی (ن) – (ب)  فعل امر – (می ) نشانه فعل ماضی استمراری و مضارع اخباری- (ن) در مصدرها – (ب) نشانه فعل مضارع التزامی – علامت جمع ( تر و ترین

هر کدام یک تکواژ هستند البته (یدن) در مصدرهای جعلی 2 تکواژ است (ید+ ن) فهمیدن = فهم+ ید+ ن

3-واژه : از یک یا چند تکواژه ساخته می شود و در ساختمان واحد بزرگتری به کار می رود .

واژه ها دو دسته تقسیم می شوند.

الف) واژه هایی که مفهومی مستقل داشته باشند. مانند: قلم – باغبان- کتاب خانه

ب) واژه های که مفهومی مستقل نداند( تمام تکواژهای آزاد دستوری در واقع همان واژه هایی هستند که مفهوم مستقل ندارند) شامل: نقش نمای مفعولی – نقش نمای اضافی – حروف اضافه و ربط

 

تکواژ آزاد

دستوری

نکته: تمام تکواژهای آزاد قاموسی یک واژه هستند.

نکته: کلماتی که پایان آنها (ﮥ- ا- و) ختم می شود هنگام گرفتن نقش نمای اضافی با یک حرف میانجی (ی)همراه می شود که در این صورت حرف میانجی در شمارش تکواژ و واژه محسوب نمی شود.

مطالعه یِ اجرام آسمانی (ی : حرف میانجی )

تکواژ= مطالعه + یِ + اجرام +-ِ + آسمان + ی

واژه = مطالعه + یِ + اجرام+ -ِ+ آسمانی

زبانِ فارسیِ مدرن  (ی: وند)

تکواژ= زبان+ -ِ + فارس+ ی + -ِ+ مدرن

واژه = زبان+ -ِ + فارسی + -ِ+ مدرن

حروف میانجی (ی) همراه با نقش نما : صدای (اِ) می دهد. غنایِ ادبی

حرف وند ( ی ) همراه با نقش نما: صدای (ای) می دهد .  کارشناسیِ ارشد.

 

ساختمان واژه:

با توجه به تعداد تکواژهای تشکیل دهنده واژه ها به دو نوع تقسیم می شوند.

1) واژه ساده: واژه ای است که فقط یک تکواژ دارد( یا تمام تکواژهای آزاد قاموسی یک واژه ساده است ) میز- بچه – کودک

2) واژه غیر ساده: واژه ای است که بیش از یک تکواژ دارد و خود بر سه نوع است.

الف) واژه مرکب: از دو تکواژ آزاد قاموسی یا بیش تر ساخته می شود.

قد بلند-سفید رود- پاک کن- کتاب خانه- جانماز-گلاب پاش.

ب) واژه مشتق: از یک تکواژ آزاد قاموسی و یک یا چند وند اشتقاقی ساخته می شود.

با ادب-هنرمند- نامردی- ناشنوایی

ج) واژه مشتق- مرکب: واژه ای است که ویژگی مرکب و هم ویژگی مشتق را داشته باشد.

برابر- رفت و آمد – ناجوان مرد- یک طرفه – آموزش و پرورش- گوش به زنگ

 

نکات ساختمان واژه:

1- تمام واژه های غیر ساده ( مرکب – مشتق- مشتق، مرکب ) یک واژه هستند.

ولی از چند تکواژ ساخته شده اند.

2- در واژه های غیر ساده هیچ تکواژی نمی تواند در میان اجزای تشکیل دهنده واژه بیاید مانند خود پسندی خودها پسندی ( غلط)

3- اگر بتوانیم  در میان دو تکواژ تکواژ دیگری قراردهیم این امر نشان دهندهی آ« است که تکواژها از هم جدا هستند. و با هم دیگر یک واژه تشکیل نداده اند مانند

کتابِ رضا = کتاب ادبیات رضا

گلز سرخ= گل های زیبای سرخ

4- اجزای واژه های غیر ساده گاهی آن چنان باهم ادغام می¬گردند که تشخیص ساده از غیر ساده ممکن نیست اما امروزه این نوع واژه ها را ساده به شمار می¬آوریم زیرا اهل زبان پیشینه گذشته ی زبان را در نظر نمیگیرند مانند :

تابستان – زمستان – پگاه – رستم – ناودان – دیوانه – دستگاه

5- هر واژه فقط یک تکیه دارد چه ساده چه غیر ساده مانند : کتاب (فقط یک تکیه دارد) کارشناسی (فقط یک تکیه دارد)

6- مجموعه مضاف و مضاف الیه (ترکیب اضافی ) یا صفت و موصوف (ترکیب وصفی ) یا ترکیب های عطفی هنگامیکه به هم بپیوندند و تشکیل یک کلمه واحد بدهند تنها یک تکیه می گیرند.

صاحب -ِ + خانه + (ترکیب اضافی )            صاحب خانه+ (یک واژه مرکب)

کار+-ِ دستی+(ترکیب وصفی)           کاردستی+ ( یک واژه مشتق – مرکب)

کت+ و شلوار+ (ترکیب عطفی)           کت شلوار + (یک واژه مرکب)      

[ پنجشنبه ٢٢ اسفند ۱۳٩٢ ] [ ٦:٢٦ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed