ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

ادبیات - تلمیحات در ادبیات فارسی 2

تهیه کننده :مریم فلاح نژاد پاچی

 درس اول ادبیات 2 الهی

 1-به نام آن خدای که نام او راحت روح است:

الا بذکرالله تطمئن القلوب

(سوره رعد- ایه 28)

آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام بخش دلهاست.

2-سلام خدا در وقت صباح مومنان را صبوح است:

هوالذی یصلی علیکم و ملائکته لیخرجکم من الظلمات الی النور و کان باالمومنین رحیما.

(سوره احزاب آیه 43)

اوست خدایی که هم او و هم فرشتگانش بر شما بندگان رحمت می فرستند تا شما را از ظلمتها بیرون آورد و به عالم نور برساند و او بر اهل ایمان بسیار رئوف و مهربان است.

3-مهر او بلا نشینان را کشتی نوح است.

به داستان حضرت نوح تلمیح دارد.

حضرت نوح ازپیامبران بنی اسرائیل که950 سال پیامبر بود. هنگامی که نوح ملاحظه کرد که بعد از مدت طولانی پیامبری جز قلیلی بدو نگرویدند در حق قوم خود نفرین کردو نفرین او مستجاب گشت به فرمان خدا نوح کشتی ساخت و از هرچه درون زمین بود نمونه هایی ازنر و ماده برداشت تا چون طوفان فرو نشیند دگر باره جهان را آبادان سازد سرانجام به فرمان الهی آب فرو نشست و کشتی نوح بر کوه جودی فرو نشست اینگونه بود که نوح به همراه 80تن از پیروان او پس از پایان طوفان از کشتی پیاده شدند و از مرگ رهایی یافتند.( دکتر شمیسا،سیروس، فرهنگ تلمحات، بهار 86 چاپخانه تابش ، نشر میترا          صص660-669 )

4- الهی ترسانم از بدی خود

و ما أبری نفسی ان النفس الاماره باالسوء الا ما رحم ربی غفور رحیم(یوسف ایه53)

یادآور بیت منطق الطیر:

خلق ترسند از تو من ترسم ز خود/ کز تونیکو دیده ام ازخویش بد

 

ترجمه: و من خود را از عیب مبرا نمی دانم زیرا نفس اماره انسان را به کارهای زشت وا میدارد جز آنکه خدا به لطف خود بنده را نگه دارد که خدا امرزنده و مهربان است.

همای رحمت

5- برو ای گدای مسکین در خانه ی علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

تلمیح دارد به ایه:انما ولیکم الله و رسوله و الذین امنو یقیمون الصلوة و یوتون الزکوة و هم راکعون

(مائده 55)که حضرت علی انگشترخود را در نماز به گدا بخشید.

ترجمه: ولی امر و یاور شما تنها خدا و رسول آن  مومنان هستند که نماز به پاداشته و به فقیران در حالت رکوع زکات می دهند .(منظور آیه :حضرت علی(ع) است)

 

6- به جز علی از که آرد پسری ابوالعجایب

که علم کند به عالم شهدای کربلا را؟

اشاره به واقعه کربلا دارد.

7-به جز علی که گوید به پسر که قاتل من

چو اسیرتوست اکنون به اسیر کن مدارا

تلمیح دارد به جوانمردی علی(ع) که به حسنین سفارش کرد که با قاتل من بن ملجم مرادی مدارا کنید.

 

8-چو به دوست عهد بندد زمیان پاک بازان

چو علی که میتواند که به سر برد وفارا؟

اشاره به خوابیدن علی(ع) در بستر پیامبر(ص) در لیلة المبیت دارد.

9-نه خدا توانمش گفت نه بشر توانمش گفت

متحیرم چه نامم شه ملک لا فتی را؟

به حدیث لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار

چون مصطفاش دراسدالله مثال داد/ طغرای آن مثال کشیدند لا فتی (عطار ص 705)

 

زآسمان از برای نصرت او /آیه ی لافتی فرستادم( تلمیحات ص489)

درس سوم حمله حیدری

10-برافروخت پس دست خیبر گشا/ پی سر بریدن بیفشرد پا

 

راست گفتی که اآن حصار بلند / خیبرستی و میرما حیدر(فرخی 126)

 

ای گشاینده ی در خیبر قرآن/بی گشایش های خوبت خیبرست(ناصرخسرو،35)همان ص297

حضرت علی چهارمین خلیفه  راشیدین است به جوانمردی وشجاعت وعلم مشهور است حضرت علی فاتح قلعه ی یهودی نشین خیبر است و در ان قلعه ی محکم را با دستان خود از جا کند  و جبرئیل با او بود و علی در این جنگ در را در بر گرفت و سپر خویش کرد و ضبت را دفع کرد.(فرهنگ تلمیحات شمیسا چاپ سوم ،1371،چاپخانه تابش ،اتشارات فردوس)

درس هفتم سوشون

11- امشب شب سووشون است.

حفظ شعر: آواز عشق

12- از مه اومه شکافت دیدن او بر نتافت/ ماه چنان بخت یافت او که کمینه گداست

 

کافران مکه به پیامبر می گفتند اگر مارا حجتی بنمایی که در آن ببینیم آن گه دانیم که توپیغمبری.

پیغمبرگفت: که این بر خدای عز و جل آسان است. پس  با اشاره انگشت ماه را در وسط آسمان به دو نیم کرد و این معجزه به شق القمر معروف است. «  آن که از ایمای انگشتش دو گیسو بندکرد/از؟چه ازیک آینه بر سقف چرخ چنبری  (آینه : ماه)انوری،ج1،474(همان ص 590)

 

13-خود ز فلک برتریم وز فلک افزون تریم

زین دو چرا نگذریم؟ منزل ما کبریاست

اشاره به معراج پیامبر دارد. حضرت محمد (ص)از زمین به آسمان معراج کرد او در این سفر سوار بر اسبی به نام براق بود و درآن شب (لیلة الاسری )همه انبیا در تجلیل و تکریم پیامبر کوشیدند.(همان ص 593)

14-بوی خوش این نسیم از شکن زلف اوست/شعشه ی این خیال زان رخ چون والضحاست

 

 

15-آمد موج الست کشتی قالب ببست / باز چو کشتی شکست نوبت وصل و لقاست

 

خداوند آدمیان را از صلب آدم بیرون آورد و به ایشان فرمود:«الست بربکم» آیا من پروردگار شما نیستم؟ و آدمیان گفتند: آری هستی و...خدا عهد بر ایشان بگرفت. (همان صص73-74)

درس نهم :(در بیابان های تبعید)

16-ایا از سرزمین تو بود که فرشتگان سرودهای صلح و شادی را برای چوپانان خواندند؟

اشاره به ظهور پیامبران از بیت المقدس

حفظ شعر:آن قصر که جمشید در او جام گرفت / آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت

جمشید پسر طهمورث و چهارمین شاه پیشدادی است .700سال شاهی کرد لباس دوختن و کشتی رانی و پزشکی را به مردم آموخت.آهن را نرم کرد و از آن سلاح ساخت.جشن نوروز را او بنا کرد. جام جهان نما جامی بود که جمشید اوضاع جهان را در آن مشاهده می کرد. این جام بعدها به کیخسرو و بعد از او به دارا رسید.چون جمشید مخترع شراب و جام شراب بود به آن نیز جام جمع می گویند .در ادبیات عرفانی جام شراب همچون جام جهان نماست. تمام راز های هستی را بر آدمی آشکار  می نماید و عارفان از آن  به دل تعبیر کرده اند جام مزبور را جام گیتی نما نیز نامیده اند.(همان 239-241)

17- آن قصر که جمشید در او جام گرفت/ آهو بچه کرد و روبه ارام گرفت

 

 

جام:پیدایش می به زمان جمشید برمیگردد و همین موضوع باعث پیدایش جام جم شد.

جمشید-پسر طهمورث و چهارمین شاه پشدادی است که 700سال شاهی کرد لباس دوختن و پزشکی را به مردم اموخت و اهن را نرم کرد و از ان سلاح ساخت و از این ابداعات بسیاری از امور را به او منسوب است.جام جهان نما جامی بود که جمشید اوضاع جهان را در ان مشاهده میکرد این جام بعد از او به دارا رسید . از انجا که جمشید مخترع شراب و جام شراب است به ان نیز جام جم میگویند در ادبیات عرفانی جام شراب همچون جام جهان نما تمام رازهای هستی را برای ادمی اشکار میکند و عارفان غالبا جام جم یا جام جهان نما را به دل تعبیر کرده اند جام مزبور را جام گیتی نما یا ایینه ی گیتی نما نیز نامیده اند.

 

 

 

 

18- بهرام که گور می گرفتی همه عمر/ دیدی که چگونه گور بهرام گرفت؟

 

بهرام پنجم مشهور به بهرام گور پانزدهمین پادشاه ساسانی است .یزدگرد بزهکار پدر بهرام برای این که بهرام مانند دیگر فرزندان او نمیرد و بماند به صلاحدید منجمان  او را به اعراب فرستاد  تا در انجا پرورش یابد.او به شادی و بخشندگی معروف است به او گنجی به نام گنج گاو نسبت داده اند که همه را به مردم فقیر بخشید. بهرام به شکار گورخر معروف است یک روز به صید رفته بود ناپدید شد و با اسب در جاهی افتاد مردم جمع شدند و خواستند که او را برکشند اسب را گرفتند ولی بهرام را نیافتند.(همان صص189-191)

 

 

19-هر مخلوقی نشانی از خداست و هیچ مخلوقی او را هویدا نمی سازد

ایه:لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار

درس:درآرزوی تو باشم

به وقت صبح قیامت که سر ز خاک بر آرم :تلمیح به زنده شدن مردگان در روز قیامت دارد.

درس: ( دل می رود زدستم)

20-اسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است/ با دوستان مروت با دشمنان مدارا

اشاره به آیه ی 43 سوره طهکخداون خطاب به موسی و هارون می فرماید:بروید به سمت فرعون ؛ بدرستی که او طغیان کردهو گستاخ شده است وبا او به نرمی و ملایمت سخن بگویید.

21-  هنگام تنگ دستی در عیش کوش و مستی/ کاین کیمیای هستی قارون کند گدا را

 

قارون یکی از خویشان موسی بود. ثروت و گنج های او معروف است قارون نزد موسی کیمیاگری اموخت و از این راه ثروت بیکرانی اندوخت و مغرور شد قارون در حالی که بر گنج خود نشسته بود به دعای موسی به اعماق زمین فرو رفت علت نابودی او در تفاسیر آمده است با اتهام زنا به موسی(ع) خواست تا او را بدنام کند که موسی(ع) به زمین دستور داد تا او و سرایش و گنج هایش را به زمین فرو برد.(همان 513-514)

 

 

21-آیینه سکندر جام می است بنگر/ تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا

 

آیینه اسکندر در حقیقت آیینه  اسکندریه است.یعنی آیینه ای که بر فراز مناره ای در اسکندریه نصب  است.(فرهنگ معین اعلام) اما بنابر افسانه ها و اساطیر اسکندر برای اگاهی از شورش اهل فرنگ این مناره را بنا کرد و آیینه ای از حکمت را ساخت و بر ان مناره ها نهادو دیده بانانی معین کرد تا هنگام حمله دشمن آن ها را اگاه کند دو بار آنان را شکست داد بار سوم دیده بانان غفلت کردند و اهل فرنگ آمدند و شهر اسکندریه را خراب کردند و ان آیینه را به دریا انداختند ولی اسکندر آیینه را دوباره بر سر مناره نصب کرد از اغلب روایاتی که در مورد آیینه ی اسکندریه است مفهوم دوربینی و جهان نگری و دور نمایی است یعنی درست همان مفهومی که در ادبیات و عرفان ایران به جام جم و آیینه

ی جهان نما نسبت داده اند هردو از نظر اساطیری مفید عیب نمایی و از لحاظ تجلی گاه اسرار آفرینش و مشاهده جمال مستور جهان بوده است.(یاحقی ص55-56)

 

دارا:پسر بهمن پادشاه کیانی است .( داریوش سوم )در زمان او اسکندر به ایران حمله کرد و دارا را شکست داد و دو تن از وزیران وی او را شبانه به قتل رساندند و سلسله ی هخامنشیان نابود شد.(همان 300     )      

درس سیزده:

 22 -تو یک ساعت چو افریدون به میدان باش تا زان پس / به هر جانب که روی اری درفش کاویان بینی

 

فریدون:ششمین شاه ایران که 500 سال پادشاهی نمود.وی پیش بند چرمی کاوه را پرچم لشکر خود قرار داد.کاوه هنگام قیام علیه ضحاک و پیش بند را بر سر نیزه کرد مردم را به شورش فرا خواند. فریدون پس از پیروزی بر ضحاک این چرم را به فال نیک گرفت وبر آن گوهر های رنگارنگ آویخت.درفش کاویان اینجا نماد پیروزی است.(همان صص503-506)

  23-زیزدان دان نه از ارکان که کو ته دیدگی باشد /که خطی از خرد خیزد تو آن را از بنان بینی

آیه 17 سوره انفال « و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی»هنگامی که تو تیر انداختی تو به هدف نزدی بلکه خا تیر را پرتاب کرد.(خطاب خدا به پیامبر)

24-بدین زور و زر دنیا چو بی عقلان مشو غره/ که این آن نوبهاری نیست کش بی مهرگان بینی

جشن مهرگان به فریدون منسوب است  زیرا در این روز ملایکه کاوه آهنگر را یاری کردند و فریدون در این روز بر تخت نشست وضحاک را در بند کرد.این جشن از 16 مهرتا 21 مهر برپا می شد.مهرگان در این درس مجاز از پاییز است.(همان 505)

25-  سر الب ارسلان دیدی ز رفعت رفته بر گردون ؟ به مرو آ تا کنون در گل تن الب ارسلان بینی:

بیت تلمح دارد به پادشاهی و فرمان روایی الب ارسلان که نماد قدرت و سلطه و مقام است.

حفظ شعر «پشت ریا ها »:

  26-تصویری از مدینه ی فاضله ازسهراب سپهری .رایتی از امام صادق :«خداوند پشت دریاها شهری دارد به اندازه 40 وز طول می کشد تا خورشید آن را بپیماید و در ان شهر مردمی هستند  که هیچگاه گناه نمی کنند وابلیس را نمی شناسند. {بحارالانوار جلد 54 ، ص 333}

درس:انتظار

27- می درخشی از بدر/و می رسی از کعبه/و کوفه همین تهران است.

تلمیح دارد به روایتی که امام زمان در کعبه ظهور و در کوفه حکومت خواهد کرد.

28- ذوالفقار را باز می کنی:نام شمشیری که در اختیار پیامبر بود و در غزوه احد آن را به علی(ع) بخشید.

درسایه سار نخل ولایت:

29-خجسته باد نام خداوند نیکو ترین آفریدگاران:تلمیح دارد به آیه 14 «فتبارک الله احسن الخالقین»

دیواره ی اهرام:سه مقبره معروف در مصر حدود سه هزار قبل از میلاد مسیح در نزدیکی قاهره برای پادشاهان ساخته اند

30- فرعون لقب سلاطین باستانی مصر است.

31-در کنار تنورپیرزنی جای می گیری:اشاره به یاری رساندن علی(ع) به نیازمندان و پیرزنان دارد.

32-زیر مهمیزکودکانه ی بچگکان یتیم:اشاره به رفتار مهربانانه ی  حضرت علی(ع) با کودکان یتیم دارد.

33-پای افزاری وصله دار به پا کند و مشکی کهنه بر دوش کشد.تلمح به ساده زیستی علی (ع).

34- ای روح لیلةالقدر:به نزول جبرئیل در شب قدر اشاره دارد.

35- چاه از آن  که تو در آن گریستی جوشان است:اشاره به گریستن و درد دل کردن علی(ع) با چاه.

36- چگونه شمشیری زهر آگین/ پیشانی بلند تو این کتاب خداوند را از هم می گشایک تلمیح به ضربت خوردن حضرت علی.

37-هنگام که به همراه آفتاب به خانه ی یتیمکان بیوه زنی تابیدی:کمک رسانی علی (ع) به ضعیفان نیازمندان.

38-و بر آن شانه که پیامبر پای نهاد:اشاره به ماجرای فتح مکه و شکستن بت ها به دست علی(ع)پا بر شانه ی پیامبر نهاد.

39- در احد که گل بوته ی زخم ها تنت را دشت شقایق کرده بود: علی(ع)در غزوه ی احد بیش از 80 زخم بر داشت.

40 - دری که به باغ بینش ما گشوده ای / هزار بار خیبری تر است: علی(ع)در غزوه ی احد در بزرگ قلعه را از جا کند.

  41-درس طرحی از یک زندگی: بمیرید پیش از آن که بمیرید:ترجمه ی موتو قبل ان تموتوا

42-درس کعبه ی مخفی:

مصراع ک آن خلیل بنا کرد و این خدا خود ساخت: اشاره به ساختن کعبه توسط حضرت ابراهیم.

درس ریشه ی پیوند:

مصراع «خشم و ستیز رستم دستان نهفته است»

اشاره به رستم و زال و دلاوری های آنان.

[ چهارشنبه ٢۸ اسفند ۱۳٩٢ ] [ ٦:٤٢ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed