ادبی-فرهنگی-مذهبی
ادبی-فرهنگی-مذهبی 
قالب وبلاگ
نويسندگان

ادبیات - تأملی در قطعه امواج سند

 علی حسین طاهری کلانی

کارشناس ارشد زبان و ادب فارسی

چکیده

در این مقاله نویسنده می‌کوشد در ابتدا به اندیشة استاد حمیدی شیرازی و نیز میزان بهره‌گیری وی از آرایه‌های شاخص در قطعه‌ی طولانی امواج سند اشاره‌ای گذرا کند سپس، چندین واژه را از منظر ریشه‌شناسی مورد بررسی قرار دهد و در نهایت، به باورهای عامیانه از منظر استاد حمیدی بپردازد.

کلید واژه‌ها: شعر حمیدی شیرازی، امواج سند، آرایه‌های محسوس ادبی، معانی لغوی، باورهای عامیانه

دکتر مهدی حمیدی شیرازی (1365-1293هـ .ش) فرزند ثقه الاسلام از رجال شیراز است. مقدمات و متوسطه را در شیراز و دورة لیسانس و دکترا را در تهران به پایان رسانید (حاتمی والا، 74:1372) شعر گفتن را از حدود 1313 هـ شروع کرد. حمیدی بدون اغراق یکی از شاعران معاصر و همچنین یکی از جنجال برانگیزترین آن‌هاست؛ زیرا آنچه را فکر می‌کند بدون آنکه ملاحضه کند که گروهی را خواهد رنجاند، بر زبان می‌راند و همین امر باعث شده است که مخالفان حمیدی همواره بیش از طرف‌داران در بارة آثار و افکار این شاعر محقق سر و صدا راه بیندازند.

دهة اول حیات شاعرانة حمیدی در عوالم و رؤیاهای ایام جوانی گذشت، بنابراین، موضوع شعرش عموماً عشق و غزل بود. سبک شعر حمیدی، به ناصر خسرو متمایل دارد ولی از دشواری‌ها و نوآوری‌های وی فارغ است. زبانش نرم‌تر و لطیف‌تر استو شعرش البته در مایه‌های دیگر. در مجموع، در شعر حمیدی، رنگ غنایی چیرگی دارد و پس از آن، مضمون‌های اجتماعی و وطنی در آن جلوه‌گرند. یکی از قطعات بسیار وطنی او که در قالب «دوبیتی پیوسته» سروده شده، قطعة «در امواج سند» است که در آن خاطرة شکوهمند دلاوری‌های جلال الدین خوارزمشاه را در برابر سپاهیان ویرانگر مغول به زبانی روشن و پر احساس به تصویر کرده است. (یاحقی، 187:1381)

شاعر این قطعة زیبا و هنری را در تاریخ 14/2/1320 در تهران سرود. همین شعر، در مسابقة لندن سال 1350 برنده اعلام شد. چنانکه اشارت رفت، قالب شعر دوبیتی به هم پیوسته است و تمانی دوبیتی‌ها، متحد المضمون و به عبارت دیگر، موقوف المعانی‌اند اما با قوافی مختلف. لحن حاکم بر شعر، حماسی است و از این نظر می‌توان آن را در حوزة ادبیات پایداری مورد بررسی قرار داد. شعر در امواج سند در یکی از آثار حمیدی به نام، کتاب «زمزمة بهشت» آمده است. وجود واژگان غنی و سخته و دایرة اطلاعات وسیع سرایندة آن، از ویژگی‌های بارز این قطعة شاعرانه است. روحیة وطن‌دوستی، که با سرشت ما ایرانیان تنیده شده، در این قطعة زیبا به خوبی محسوس و نمایان است. به هر حال، راقم سطور بنا دارد در یک نگاه - هر چند اجمالی- به این شعر ارزشمند وطنی، ابتدا آرایه‌های محسوس و مشهود را ذکر کند. سپس به بررسی چند واژه شاخص شعر از منظر ریشه‌شناختی بپردازد و سرانجام، مهارت و توانمندی استاد حمیدی در اشاره به باورهای عامیانه را، که به نظر راقم این سطور مهم می‌آید، نشان دهد. ابتدا از صور خیال(استعاره، تشبیه، مجاز، کنایه) شروع می‌کنیم:

1. استعاره: شاعر یا غیر شاعر واژه را در غیر آن معنی اصلی به کار گیرد و معنی را به آن لفظ منتقل سازد؛ انتقالی که نخست لازم نبوده و به مثابه عاریت است. مثلاً:

بخور ای اژدهای زندگی خوار                   دوا کن درد بی درمان، دوا کن

                                                                       (دوبیتی، ش،17)

اژدها: استعاره از رود سند که خروشان و پر موج، فرزندان جلال الدین را بلعید و نیست و نابود کرد.

ز برق تیغ می‌افتاد در دشت                      پیاپی دست‌ها، دور از سپرها

                                                                      (همان، ش،2)

واژة «برق» استعاره از تیزی و برندگی شمشیر در کارزار سخت و طاقت‌فرسای ایرانیان با مغولان است.

ولی چندان که برگ از شاخه می‌ریخت        دو چندان می‌شکفت و برگ می‌کرد

                                                                               (ش،8)

واژة «برگ» در مصرع اول این بیت استعاره از هر سربازی مغولی است که جای سربازان کشته شده را می‌گرفت و به کارزار می‌پرداخت.

دمار از جان این غولان کشم سخت                        بسوزم خانمان‌هاشان به شمشیر

                                                                               (ش،13)

واژة «غولان) استعاره از مغولان وحشی و بیابان‌گرد است که فاقد تمدن بودند و بیش از صد و بیست سال، در ایران ماندگار شدند تا اینکه با تمدن‌ ما ایرانیان دمخور و دمساز گشتند و به مدنیت رسیدند.

و بالاخره، شاعر با توانمندی و زیبایی هر چه تمام‌تر از یک طرف تشبیه - یعنی«مشبه به»- مدد گرفته و زنان و کودکان در آب افتاده را به «گُل» مانند کرده است که بر روی آب متلاطم سند در تب و تاب بودند و فرو می‌غلتیدند.

شهنشه لمحسه‌ای بر آب‌ها دید                  شکنج گیسوان تاب داده

چه کرد از آن سپس، تاریخ داند                 به دنبال گل بر آب داده

تشبیه: شاعر گران‌قدر از آرایة شاخص تشبیه نیز بهره برده است و همان‌گونه که می‌دانیم، تشبیه ادعای همانندی میان دو یا چند چیز به صورت خیالی یا واقعی است؛ مثلاً در بیت زیر:

ز سُم اسب می‌چرخید بر خاک                 به‌سان گوی خون‌آلود، سرها

                                                                               (ش،2)

طرفین اصلی این تشبیه «سرها» به عنوان مشبه و «گوی خون‌آلود» مشبه‌به بیت است. در ضمن سرها، نهاد جمله هم هست.

3. تشخیص (جاندار انگاری) در تفکر بشر قدیم همه چیز جاندار بوده است. در این قطعة شعری نیز، اشعار بی‌جان، جاندار فرض شده‌اند.

به مغرب، سینه مالان قرص خورشید                      نهان می‌گشت پشت کوهساران

فرو می‌ریخت گردی زعفران رنگ                          به روی نیزه‌ها و نیزه‌داران

                                                                               (ش،1)

در این دوبیتی، قرص خورشید جاندار فرض شده است که سینه‌خیز در پشت کوه‌ها، افتان و خیزان در حال راه رفتن و سرانجام پنهان شدن است.

بگیر ای موج سنگین کف‌آلود                               زهم واکن دهان خشم، واکن              (ش،16)

لفظ «موج» که نقش منادایی دارد، جاندار انگاشته شده و مورد خطاب و عتاب شاعر قرار گرفته است.

در نهایت، در این بیت شاعر سوار بر اسب خیال، لبة شمشیر را مانند آدمی فرض کرده که بر فرق سر آدمیان بوسه می‌زند.

لب شمشیر زندگی سوز                          سران را بوسه‌ها بر فرق می‌زد

4. تنسیق الصفات: آن است که با نظمی خاص، برای موصوف صفات متعددی به شرح زیر بیان دارند (فشارکی،121:1379) استاد حمیدی هنرمندانه در چند جا از قطعة مذکور این آرایه را به کار گرفته است که نمونه‌هایی از آن را ذکر می‌کنیم.

خروشان، ژرف، بی‌پهنا، کف‌آلود                دل شب می‌درید و پیش می‌رفت

مصرع اول؛ صفات متوالی برای موصوف، یعنی جلال‌الدین، آورده است.

به یاری خواهم از آن سوی دریا                 سوارانی زره‌پوش و کمان‌گیر

                                                                               (ش،13)

مصرع دوم بیت، ذکر صفات متمادی برای سواران است.

یا:

به چشمش ماده آهویی گذر کرد                اسیر و خسته و افتان و خیزان

پریشان خال آهو بچه‌ای چند                    سوی مادر دوان از وی گریزان

شاعر در قطعة مذکور، در مصرع دوم بیت اول از صفات متمادی برای موصوف سود جسته است.

5. کنایه: بیان نشانه‌هایی یک چیز و اراده کردن خود آن چیز، استاد حمیدی در این بیت و در چند جای دیگر به خوبی از کنایه بهره جسته است:

ز رخسارش فرو می‌ریخت اشکی               بنای زندگی بر‌آب می‌دید

                                                                               (ش،11)

مصرع «بنای زندگی بر آب دیدن» کنایه از زوال و نابودی زندگی خویش و رو به پایان بودن عمر سلسلة پادشاهی خود است.

در آن دریای خون در قرص خورشید          غروب آفتاب خویشتن دید

                                                                               (ش،5)

مصرع دوم کنایه از: مرگ و نابودی حتمی، نا امیدی از زندگی خاندان خوارزمشاهی.

یا در بیت:

دمار از جان این غولان کشم سخت                        بسوزم خانمان‌هاشان به شمشیر

«دمار از جان کسی کشیدن» کنایه از نیست و نابود کردن اوست. این عبارت در مقام تهدید کردن و ارعاب نمودن هم می‌آید.

چو فردا جنگ بر کامم نگردید                  توانم از ره دریا گریزم

                                                                               (ش،12)

«جنگ بر کامم نگردید» کنایه از شکست و ناکامی و عدم موفقیت در جنگ است.

و سرانجام:

سر انجام آن دو بازوی هنرمند                   ز کشتن خسته شد و ز کار باز ماند

«از کار باز ماندن» مفهوم کتابی دارد و به معنی ناتوانی و ضعف حال است.

6. مَجاز: عبارت از کاربرد واژه، در غیر معنی اصلی خود.

به خوناب شفق در دامن شام                    به خون‌آلود ایران کهن دید

در این قطعه شاعر توانا از واژة «ایران» با علاقة حال و محل، مردم ایران و ایرانیان را مطمح نظر داشته است.

وزان درد گران، بی‌گفتة شاه                     چو ماهی در دهان آب رفتند

                                                                               (ش،17)

لفظ «آب» در مصرع و مجازاً رود سند را به ذهن متبادر می‌کند.

اگر یک لحظه امشب دیر جنبد                  سپیده دم جهان در خون نشیند          (ش،4)

منظور از واژة «جهان» مجازاً، باز هم با علاقة حال و محل، مردم ایران و ایرانیان است. مصرع دوم از آرایة اغراق نیز دارد.

7. مراعات نظیر (تناسب): آن است که اموری را که به نحوی با هم ارتباط دارند، در شعر یا نثر بیاورند.

مثلاً:

به رود سند می‌غلتید بر هم                      ز امواج گران کوه از پی کوه

در این بیت، واژه‌های «رود، امواج‌گران، با هم همراهی دارند و آرایة تناسب یا مؤاخات را به ذهن خواننده متبادر می‌سازند.

8. نماد (رمز): مفهومی است شبیه استعاره، منتهی مانند استعاره به یک چیز مشخص دلالت ندارد:

نهان می‌گشت روی روشن روز                  به زیر دامن شب در سیاهی

                                                                               (ش،2)

دو واژة «روز و شب» به ترتیب رمز روشنی، و تاریکی و ظلمت هستند؛ ضمناً آرایة تضاد هم دارند.

 

 

چند واژه کلیدی شعر

آشنایی با پیشینه و ریشة تاریخی چند واژگان اصلی شعر، خالی از قایده نیست. بخش پایانی این مقاله را با توضیح واژگانی چند لغت مهم از قطعة مذکور می‌آراییم.

1. ایران؛ در مصرع «به خون آلوده ایران کهن دید» واژة ایران در اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان، «ایرانویج و ایران و ونجه» آمده ، و نام سرزمین باستانی ما ایرانیان است. اسم ایران هم در سابق «اَیران و اِیران» بوده است.

«نُلدکه»، شرق شناس آلمانی، بر این عقیده است که واژة ایران تا پانصد سال پیش با یای مجهول تلفظ می‌شده است. (پیرنیا، 20:1387).

2. اژدها؛ در مصرع «بخور ای اژدهای زندگی خوار» اژی دهاک، لقبی است برای اَنگره مَینیو یا دیوی خاص؛ شکل عربی واژة ضحاک. در زبان پهلوی (فارسی میانه) اژی دهاک به معنی مار بزرگ یا اژدهاست. این جاندار با خسوف، کسوف و خشکسالی در اساطیر هند و ایرانی ارتباط دارد. (هینلز، 82:1375).

3. اهریمن؛ در مصرع «رهاند از بند اهریمن وطن را» انگره مینیو، در تعلیم زرتشت اصل شرا، همزاد اسپنته مینیوست. اهورا مزدا پدر اسپنته مینو و صاحب دنیای خیر است. خالق و پدر انگره مینو هم هست. هدف او تباهی جهان است و نادانی و زیان و بی‌نظمی از ویژگی‌های اوست.

4. چنگیز؛ در مصرع «به دنبال سر چنگیز می‌گشت» نام اصلی وی تموچین/ تمرچین بوده است. رشید‌الدین فضل‌الله همدانی دربارة چنگیز و وجه تسمیه وی می‌نویسد: «چنگیز جمع چینگ است و چنگیز بنای مبالغة چینگ. معنی چینگ «قوی و سخت» است و چنگیز جمع آن است» (طاهری، 12:1387)

 

5. فروغ؛ در مصرع «فروغ خرگه خوارزمشاهی» نور، جلال و شکوه، همان فره، خوره، تأیید و حمایت الهی است. نیروی جادویی که از جانب اورمزد به شهریاران داده می‌شود. (هینلز، 39:1375). و بالاخره؛ اشاره به دو مورد از باورهای عامیانه، به عنوان حسن ختام بحث، ضروری به نظر می‌رسد.

الف) اگر ستاره‌ای در شب مهتابی از آسمان به زمین بیفتد، به باور عوام و گذشتگان، نشانگر آن است که عمر کسی رو به پایان گرفتن است. قدما آن را نحس و بدشگون می‌پنداشته و از آن بیمناک بوده‌اند. شاعر ما نیز زیبایی تمام و زیرکانه به رقص اخترها در مرگ جلال‌الدین اشاره می‌کند:

میان موج می‌رقصید در آب                      به رقص مرگ اخترهای انبوه

                                                                               (ش،9)

ب) یکی از مسائلی که در عهد مغولان به آن توجه شد، تأثیر ستارگان و کواکب دیگر در سرنوشت آدمی است؛ همان‌ باور دیرینه‌ای که قرن‌های متمادی با ما ایرانیان همراه بوده است. مرحوم حمیدی هم به این نکته نظر داشته است:

در آن دریای خون در قرص خورشید          غروب آفتاب خویشتن دید

                                                                               (ش،5)

سرخی غروب که بسیار غمبار و دردناک است، از زوال و نابودی سلسلة خوارزمشاهی در ایران حکایت دارد؛ سلسله‌ای با دوام که تحت الحمایة خلفای عباسی بغداد بودند و با حملة ویرانگر چنگیز به سمت زوال و نابودی رفتند.

 

 

منابع و مآخذ

1- ادبیات فارسی (1) سال اول دورة متوسطه، انتشارات کتب درسی، 1383.

2- پیرنیا، حسن؛ تاریخ ایران، انتشارات مجید، تهران، چاپ هشتم، 1387.

3- تجلیل، جلیل؛ شرح اسرار البلاغه، انتشارات دانشگاه تهران، 1374.

4- حاکمی والا، اسماعیل؛ ادبیات معاصر نظم، چاپ اول، دانشگاه پیام نور، 1372.

5- شمیسا، سیروس؛ بیان ، چاپ نهم، فردوس، 1381.

6- طاهری، علی‌حسن؛ تأثیر مغولان در ادب فارسی، دانشگاه آزاد واحد تویسرکان، 1387.

7- فشارکی، محمد؛ نقد بدیع، چاپ اول، انتشارات سمت، 1379.

8- هینلز، جان؛ شناخت اساطیر ایران،‌مترجم احمد تفضلی و دیگران، چاپ پنجم، آویشن، 1375.

9- یاحقی، محمدجعفر؛ جویبار لحظه‌ها، جامی، 1381.

[ یکشنبه ۱٧ فروردین ۱۳٩۳ ] [ ٤:٢٧ ‎ق.ظ ] [ حسین ملاصادقی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

دبیر زبان و ادبیات فارسی شهر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی
Google

در اين وبلاگ
در كل اينترنت
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
RSS Feed